İşe başlayalı altı hafta oldu. Mesai bitiminde size bir belge uzatıldı ve üzerinde “deneme süresi içinde sözleşmeniz feshedilmiştir” yazıyor. Deneme süresinde işten çıkarma bu kadar hızlı olabilir mi, geriye hangi haklar kalır?
Kanun bu fesih için bildirim süresi ve tazminat aramaz. Yetkiyi sınırsız da bırakmaz. Aşağıda süre sınırı, ödenecek kalemler, işe iade ihtimali ve başvuru süreleri sırayla anlatılır.
Deneme Süresi İçinde Fesih Hangi Şartlarda Serbesttir?
İş Kanunu deneme süresini en çok iki ay olarak belirler. Toplu iş sözleşmesiyle bu süre dört aya kadar uzatılabilir.[1] Toplu sözleşme yoksa, bireysel sözleşmeye yazılan üç aylık bir deneme kaydı kanunun sınırına aykırı kalır.
Süre içinde taraflar sözleşmeyi bildirim süresine gerek kalmadan ve tazminatsız feshedebilir. İşçinin çalıştığı günler için ücret ve diğer hakları saklıdır. Bu kural işçi için de geçerlidir.
Fesih nedeni göstermek zorunlu değildir. Neden gösterilmişse ya da hakkın kötüye kullanıldığı ileri sürülmüşse mahkeme bu noktaları inceler.[2] Deneme kaydını ileri süren taraf, çoğu zaman işveren, bu kaydı ispatlamalıdır. Yargıtay’a göre yazılı yapılması geçerlilik şartı değil, ispat şartıdır.
Süre, sözleşmenin imzalandığı günden değil fiilen işe başlanan günden işler. Daire, hastalık gibi sözleşmeyi askıya alan hallerin süreyi durdurmadığını belirtir.[3] Süre dolduktan sonra da iş ilişkisi sürerse baştan beri tek bir sözleşme vardır. Deneme dönemi kıdeme eklenir. Madde metnine mevzuat.gov.tr üzerindeki İş Kanunu sayfasından bakılabilir.
Deneme Süresi Feshinde İlk Bakılacak Üç Nokta Nedir?
- Tarihler. Fiilen işe başladığınız gün ile fesih bildiriminin tarihi arasında iki ay, toplu sözleşme varsa dört ay geçmiş mi, kontrol edin. Süre dolduysa fesih deneme hükmüne dayanamaz.
- Bildirimin şekli. Fesih yazılı mı, kim imzalamış, size nasıl teslim edilmiş, bunlara bakın.
- Gerekçe ve arka plan. Belgede bir neden yazıyor mu? Fesihten kısa süre önce sendikaya üye olma, şikayet ya da hamilelik gibi bir gelişme var mı?
Bildirim şekli konusunda Kanun’un 109. maddesi açıktır. Feshi doğuracak bildirim her durumda yazılı yapılır ve imza karşılığı verilir. Elektronik yol kullanılacaksa işçinin yazılı kabulü ve kayıtlı elektronik posta (KEP) gerekir. İşçi imzalamazsa durum o yerde tutanakla tespit edilir.[4] Ayrıntılar için fesih bildirimi nasıl yapılır yazısına bakılabilir.
Deneme Süresi Feshinde Hangi Süreler İşler ve Kime Başvurulur?
Süreler hakkın türüne göre başlar ve birbirinden farklıdır. Tablo ana başlıkları bir araya getirir.
| Konu | Süre | Başvuru yeri | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Deneme süresinin sınırı | 2 ay, toplu sözleşmeyle 4 ay | İş sözleşmesi | 4857 m.15 |
| Deneme süresi içinde fesih | Bildirim süresi aranmaz | Yazılı bildirim | 4857 m.15, m.109 |
| Sendikal nedenle fesih ve işe iade talebi | Tebliğden itibaren 1 ay | Arabulucu | 4857 m.20, 6356 m.25 |
| Arabuluculuk sonrası dava | Son tutanaktan itibaren 2 hafta | İş mahkemesi | 4857 m.20 |
| Ücret alacağı | Zamanaşımı 5 yıl | Arabulucu, sonra iş mahkemesi | 4857 m.32, 7036 m.3 |
| Ayrımcılık ve kötüniyet tazminatı | Zamanaşımı 5 yıl | Arabulucu, sonra iş mahkemesi | 4857 m.5, m.17, ek m.3 |
İşe iade talebi ile alacak ve tazminat davalarında arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Başvurmadan açılan dava usulden reddedilir.[5] İşe iade için ilk süre, fesih bildiriminin tebliğ edildiği günden işlemeye başlar.[6]
Deneme Süresi İçinde Çıkarılan İşçi Hangi Ücret ve Tazminatları Alır?
| Kalem | Deneme süresinde fesih | Not |
|---|---|---|
| Çalışılan günlerin ücreti | Ödenir | m.15 ücreti saklı tutar |
| Hafta tatili, bayram ve genel tatil ücreti | Hak kazanılır | Yargıtay hükmü geniş yorumlar |
| İhbar tazminatı | Doğmaz | Bildirim süresi aranmaz |
| Kıdem tazminatı | Doğmaz | Bir yıllık çalışma gerekir |
| Yıllık izin ücreti | Doğmaz | Bir yıllık çalışma gerekir |
Kıdem tazminatında kanun metni “her geçen tam yıl” için ödeme öngörür.[7] Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin yerleşik içtihadı da en az bir yıllık çalışmayı arar. Yıllık izin için de deneme süresi dahil işyerinde en az bir yıl çalışmak gerekir.[8]
Fazla mesai ya da prim gibi kalemler hak edilmişse ödenir. SGK primi de deneme süresi boyunca yatırılmalıdır. Hesaplarda brütten nete hesaplama ve fazla mesai hesaplama araçları işe yarar.
Ödeme sırasında önünüze konan belge için ibraname nedir yazısındaki şartlara bakın. Alındı ile ibraname aynı şey değildir. Fesih deneme süresinden sonra yapılmışsa tablo değişir. Altı aydan az çalışmış işçi için bildirim süresi iki haftadır.[9] Tutarı ihbar tazminatı hesaplama aracıyla görebilirsiniz.
Stajyer ve çıraklar için ücret, sigorta ve fesih kuralları stajyer ve çırak hakları yazısında ayrıca anlatılır.
Deneme Süresi İçindeki Fesih İşe İade Davasına Konu Olur mu?
İş güvencesi için üç şart birlikte aranır. İşyerinde en az otuz işçi çalışmalı, işçinin en az altı aylık kıdemi bulunmalı ve sözleşme belirsiz süreli olmalıdır.[10] Deneme süresi en çok dört ay sürdüğü için altı aylık kıdem kural olarak dolmaz. Bu yüzden deneme süresindeki fesihte işe iade davası genellikle açılamaz.
Kanun kıdem hesabını iki yerde genişletir. Aynı işverenin değişik işyerlerinde geçen süreler birleştirilir. Yer altı işlerinde ise kıdem şartı aranmaz. Genel çerçeve için işe iade davasının şartları yazısına bakılabilir.
Üç istisna ayrıca değerlendirilir.
- Sendikal neden. Sendikal nedenle fesihte işçi, İş Kanunu’nun 20 ve 21. madde hükümlerine göre dava açabilir. Sendikal tazminat en az bir yıllık ücret tutarındadır. İşveren başka bir sebep göstermişse, feshin sendikal nedene dayandığını işçi ispatlar.[11]
- Ayrımcılık. Dil, ırk, cinsiyet, din, engellilik gibi sebeplere ya da gebeliğe dayanan farklı işlem, dört aya kadar ücret tutarında tazminat doğurabilir. İşçi bir ihlal ihtimalini güçlü biçimde gösterirse ispat yükü işverene geçer.[12]
- Kötüniyet. İş güvencesi dışında kalan işçiye, fesih hakkı kötüye kullanılarak sözleşme sona erdirilmişse bildirim süresinin üç katı tazminat ödenir. Yargıtay kötüniyetin işçi tarafından somut delillerle ortaya konmasını arar.[13]
Sendikal neden kanıtlanırsa altı aylık kıdem şartı da aranmaz. Daire bunu Anayasa Mahkemesi’nin 6356 sayılı Kanun’un 25. maddesinde yaptığı iptale dayandırır. Kanun metnine mevzuat.gov.tr üzerinden ulaşılabilir.
“Anayasa Mahkemesi’nin yukarıda belirtilen iptal kararı nedeniyle davacı bu sendikal nedeni kanıtladığında 4857 sayılı İş Kanunu’nun 18. maddesindeki 6 aylık kıdem şartı aranmaz.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2016/33460, K.2018/636, 18.01.2018 (bozma, oybirliği)
Deneme Süresi Kaydı Sonradan Eklenir veya Uzatılırsa Ne Olur?
Deneme süresinde işten çıkarma işverene kolay bir yol açtığı için kötüye kullanılabilir. Yargıtay bu uygulamalara karşı bazı ölçütler getirmiştir.
- Kanunun üstünde süre. Kanun deneme süresini en çok iki ay olarak belirler. Toplu sözleşme yoksa bu süreyi aşan kayıt kanun lafzına aykırıdır. Süre dolduktan sonraki fesih, sıradan fesih kurallarına bağlanır.
- Sonradan imzalatılan kayıt. İşe başladıktan sonra imzalatılan deneme kaydı ispat tartışması doğurur. Kaydın varlığını ve kapsamını onu ileri süren taraf göstermelidir.
- Aynı işçiyle yeni deneme. Daire, işyerinde yıllarca çalışmış işçiyle aynı iş için deneme süreli yeni sözleşme yapılmasını hakkın kötüye kullanımına örnek verir. Önceki kararlarında, işçinin daha önce çalıştığı işyerine ikinci girişinde konan deneme kaydını da geçersiz saymıştır.
- Sürekli ikişer aylık deneme. İşverenin işçileri hep iki aylık deneme süresiyle çalıştırması ve bunu genel uygulama yapması kötüniyet göstergesidir.
Deneme kaydı geçersiz bulunursa fesih sıradan fesih gibi incelenir. Bildirim süresi ve ihbar tazminatı gündeme gelir. Kıdem ve işyeri şartları sağlanıyorsa iş güvencesi hükümleri de uygulanır.
Üç Farklı Durumda Deneme Süresi Feshi Nasıl Sonuçlanır?
Altıncı Haftada Gerekçesiz Fesih Gelirse
Yazılı fesih elinize geçti ve sendikal ya da ayrımcılık içeren bir olgu yok. Fesih bu durumda kural olarak geçerlidir. Çalışılan günlerin ücreti, tatil ücretleri ve SGK kayıtları kontrol edilir. İhbar ve kıdem tazminatı doğmaz.
Sendikaya Üye Olduktan Kısa Süre Sonra Fesih Gelirse
İşe girişten üç hafta sonra sendikaya üye oldunuz ve bir hafta sonra deneme süresi feshedildi. Üyelik bildirimi, fesih tarihi ve aynı gün işe başlayan üye olmayan işçilerin durumu delil olur. Önce arabulucuya başvurulur. Dava açma süreleri tablodaki sıraya göre izlenir.
Yıllardır Çalışılan İşyerinde Yeni Deneme Kaydı Yazılırsa
Yıllardır çalıştığınız işyerinde yeni bir sözleşmeye iki aylık deneme yazıldı ve bir ay sonra fesih geldi. Bu kayıt hakkın kötüye kullanımı sayılabilir. Geçersiz bulunursa bildirim süresi ve tazminatlar yeniden hesaplanır. İş güvencesi şartları da baştan değerlendirilir. Önceki çalışma süreleri de hesaba girebilir.
Yargıtay Deneme Süresi İçindeki Feshi Nasıl Değerlendirir?
Daire, deneme süresini işçi ve işveren için birbirini tanıma dönemi olarak görür. Bu dönemde fesih kolaydır. Fesih hakkı ise sınır tanımaz değildir.
“Deneme süresi içinde işverenin fesih hakkı da sınırsız değildir.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2011/17043, K.2013/16871, 03.06.2013 (bozma, oybirliği)
“Ancak deneme süresi içinde iş sözleşmesinin feshinde bir neden gösterilmiş veya iş sözleşmesinin diğer tarafı fesih hakkının kötüye kullanıldığını iddia etmiş ise, bu neden ve fesih hakkının kötüye kullanılıp kullanılmadığı üzerinde durulmalıdır.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2011/29945, K.2013/25574, 09.10.2013 (bozma, oybirliği)
Kararlar, deneme süresinde işten çıkarılan işçinin sendikal tazminat isteyebileceğini ve eşit davranma borcunun burada da geçerli olduğunu belirtir. Deneme süresi içindeki fesih nedeniyle sözleşmedeki cezai şart ve kalan süre ücreti ise istenemez.
Deneme Süresi Feshi Sonrası Hak Kaybına Yol Açan Davranışlar Nelerdir?
- Süreyi fesih gününden saymak. İşe iade için bir aylık süre tebliğden başlar. Alacaklarda ise zamanaşımı ayrıdır.
- Arabulucuya başvurmadan dava açmak. Dava usulden reddedilir ve zaman kaybedilir.
- Feshi ve sözleşmeyi saklamamak. Yazılı bildirim ve deneme kaydı saklanmalıdır. Mesajlar ile sendika üyelik yazısı da delil olur.
- Alındı ile ibranameyi karıştırmak. Metin okunmadan imzalanan belge alacakları kapatabilir.
- İstifa dilekçesi imzalamak. Fesih yerine istifa yazdırılması durumunda istifaya zorlama yazısındaki ölçütlere bakılmalıdır.
Deneme Süresinde İşten Çıkarma Hakkında Sık Sorulan Sorular
Deneme süresinde işten çıkarılan işçi tazminat alabilir mi?
Kural olarak ihbar ve kıdem tazminatı doğmaz. Çalışılan günlerin ücreti ve diğer hakları ödenir. Sendikal neden, ayrımcılık ya da kötüniyet varsa ayrıca tazminat istenebilir.
Deneme süresi en çok kaç ay olabilir?
İş Kanunu’na göre en çok iki aydır. Toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir. Süre fiilen işe başlanan günden işler.
İşveren deneme süresinde fesih nedenini söylemek zorunda mı?
Hayır. Ancak neden gösterilmişse veya fesih hakkının kötüye kullanıldığı ileri sürülmüşse mahkeme bunu inceler. Fesih bildirimi her durumda yazılı yapılır.
Deneme süresinde çıkarılan işçi işe iade davası açabilir mi?
Kural olarak hayır, çünkü altı aylık kıdem şartı dolmaz. Sendikal neden kanıtlanırsa bu şart aranmaz. Yer altı işlerinde de kıdem şartı yoktur. Önce arabulucuya başvurmak gerekir.
İşçi deneme süresinde kendisi ayrılabilir mi?
Evet. Süre içinde iki taraf da sözleşmeyi bildirim süresine gerek olmadan ve tazminatsız feshedebilir. İşçinin çalıştığı günlerin ücreti yine saklıdır.
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.15. ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2011/29945, K.2013/25574, 09.10.2013. ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2011/17043, K.2013/16871, 03.06.2013. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.109. ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/1, m.3/2. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.20. ↩
- 1475 sayılı İş Kanunu m.14. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.53, m.59. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.17. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.18. ↩
- 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu m.25. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.5. ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2016/20562, K.2020/5371, 11.06.2020. ↩