Stajyer ve çırak hakları, çalışma ilişkisinin başında kurulan sözleşmeye ve ilk günlerde işleyen sürelere bağlıdır. Okuldan gelen staj formu imzalanmış, atölyedeki ilk gün geçmiş olabilir. Ay sonunda hesaba para yatmadığında önce neye bakılacağı bu yazıda sırayla anlatılıyor.
Burada iki ayrı statü vardır. Çırak, çıraklık sözleşmesiyle meslek öğrenen kişidir. Stajyer ise eğitim programı kapsamında işletmede staj yapan öğrencidir. İkisinin de hukuki durumu işçiden farklıdır.
Çırak ve Stajyer Hangi Kanunlara Bağlıdır?
3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu çırağı, çıraklık sözleşmesi esaslarına göre bir meslekte bilgi, beceri ve iş alışkanlığını iş içinde geliştiren kişi olarak tanımlar.[1] Aday çırak ve çırak öğrenci statüsündedir. İşyerindeki işçi sayısına da katılmazlar.[2]
İş Kanunu çıraklar hakkında uygulanmaz.[3] Bu nedenle 4857’deki ihbar tazminatı, işe iade ve diğer koruyucu hükümler çıraklık döneminde aranmaz. Borçlar Kanunu ise genel hizmet sözleşmesi hükümlerinin kıyas yoluyla çıraklık sözleşmesine de uygulanacağını söyler ve özel kanun hükümlerini saklı tutar.[4] Bildirim süresi gibi konuların bu yoldan çıraklığa uygulanıp uygulanmayacağı bu nedenle ayrıca değerlendirilir.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 2015 tarihli bir kararında, çırak ile işveren arasındaki uyuşmazlığın iş mahkemesinde değil görevli hukuk mahkemesinde çözülmesi gerektiğini belirtti ve çıraklık dönemini işçilik alacaklarından ayırmayan yerel mahkeme kararını bozdu.[5] Karar 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’ndan önceki döneme aittir. Kanunun 5. maddesi Borçlar Kanunu’ndaki hizmet sözleşmelerine tabi işçileri de iş mahkemesinin görevine saydığı için görevli mahkeme konusu güncel mevzuata göre ayrıca kontrol edilmelidir.[6]
Stajyer, 4857 sayılı Kanun’un 4. maddesindeki istisnalar arasında sayılmamıştır. Eğitim kurumunun programı gereği işletmede staj yapan öğrenci, fiilen bir hizmet sözleşmesi ilişkisi bulunmadığı sürece işçi sayılmaz ve belirleyici olan ilişkinin gerçek niteliğidir.[7] Yükseköğretimde staj ise 2547 sayılı Kanun’un ek 23. maddesinde düzenlenir.[8]
Yargıtay, otuz işçi şartı aranan işe iade davalarında çırak, stajyer ve meslek öğrenimi gören öğrencileri işyerindeki işçi sayısına katmaz. Bu ilke bir kararın gerekçesinde anlatılmıştır. Aynı kararda bozma sebebi, işçi sayısının eksik araştırılmasıdır.[9]
İş sağlığı ve güvenliği mevzuatı ise çırak ve stajyerleri açıkça kapsar.[10]
Staj veya Çıraklık Başlamadan Önce Hangi Üç Konu Kontrol Edilmeli?
Henüz imza atılmadıysa ilk bakılacak üç konu aşağıdadır.
- Sözleşmenin türü. İşyeri sahibi, çırağı çalıştırmaya başlamadan önce velisi, vasisi ya da reşitse kendisiyle yazılı çıraklık sözleşmesi yapmak zorundadır.[11]
- Ücret hükmü. Çırak ve öğrencilere ödenecek ücret ve artışlar düzenlenecek sözleşmeyle belirlenir. Kanundaki alt sınırlar ise yalnız sayılan gruplar için geçerlidir ve bu sınırların altına inilemez.[12]
- Sigorta kaydı. Eğitim süresince sigortalılığın başlayıp başlamadığı, primi ödemekle yükümlü olan eğitim kurumundan sorulur.
Çıraklık ve Öğrenci Stajında Süreler Hangi Sırayla İşler?
Aşağıdaki tablo çıraklık ve işletmelerde mesleki eğitim için kanundaki süreleri sırasıyla gösterir.
| Adım | Süre | Kim yapar | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Yazılı çıraklık sözleşmesi | Çalıştırmaya başlamadan önce | İşyeri sahibi, çırak veya velisi | 3308 m.13 |
| Deneme dönemi | En az bir, en çok üç ay, ücret ödenir | Taraflar | 3308 m.14 |
| Sözleşmenin kesinleşmesi | Deneme sonrası 10 gün içinde başvuru yoksa kesinleşir | Mesleki Eğitim Merkezi müdürlüğü | 3308 m.14 |
| Teorik eğitim günleri | Çırakta haftada en az sekiz, öğrencide oniki saat, ücretli izinle | İşletme | 3308 m.12, m.20 |
| Yıllık izin | Her yıl tatil aylarında bir ay ücretli | İşletme | 3308 m.26 |
Deneme döneminde de ücret ödenir. İş Kanunu’ndaki deneme süresi kuralları çırağa uygulanmaz. İşçi bakımından o kurallar deneme süresinde işten çıkarma yazısında anlatılıyor.
Çıraklık Sözleşmesi Feshedilirse veya İşyeri Değişirse Ne Olur?
Çıraklık sözleşmesi, işyeri sahibi değiştiğinde yeni sahibin aynı mesleği sürdürmesi ve çırağın rızası halinde devam eder. Yeni sahip aynı mesleği sürdürmüyorsa sözleşme feshedilir.[13] Fesih halinde çırağın önceki çalışmaları geçerli kalır. Çırak yeni bir çıraklık sözleşmesiyle çıraklık süresini ve eğitimini tamamlar.
Sözleşmeyi tek taraflı ve haksız olarak fesheden işletme için idari para cezası da öngörülmüştür.[14] Fesih bildirimi eline geçen çırak sözleşmeyi, bildirim tarihini ve eğitim kayıtlarını saklar. Bu belgeler hem idari başvuruda hem de sonraki uyuşmazlıkta işe yarar.
Çırak ve Öğrenci Ücreti Asgari Ücretin Yüzde Kaçından Az Olamaz?
Kanun ücretin sözleşmeyle belirlenmesini kabul eder, ama alt sınır koyar. Sınırlar asgari ücretin net tutarı üzerinden hesaplanır. Alt sınırlar şöyle sıralanır.
- İşletmelerde mesleki eğitim gören öğrenciler ile mesleki ve teknik ortaöğretimde staj veya tamamlayıcı eğitim gören öğrenciler için yirmi ve üzeri personel çalıştıran işyerinde yüzde otuz, yirmiden az personel çalıştıran işyerinde yüzde onbeş.
- Aday çırak ve çırak için yaşına uygun asgari ücretin yüzde otuzu.
- Kalfalık yeterliğini kazanan mesleki eğitim merkezi 12. sınıf öğrencileri için yüzde elli.[12]
Güncel asgari ücret her dönem değiştiği için tutar yazılmadı. Net karşılığı brütten nete hesaplama aracıyla bulunabilir. Bu ücretler her türlü vergiden müstesnadır.[15]
Yükseköğretim öğrencisinin özel sektörde yaptığı staj için aynı cümle ayrı bir alt sınır saymaz. Kanun, staj yeri bulunamadığı için stajını okulda ya da yükseköğretim kurumunda yapan öğrencilerin stajlarını alt sınırın dışında açıkça bırakır. Üniversite stajında ücret bu nedenle kanun metnine göre sözleşmeyle belirlenir, üniversitenin staj yönergesi ve staj sözleşmesi ayrıca kontrol edilmelidir. Sözleşmede ücret yazıyorsa ödenmesi gerekir.
Staj ve Çıraklık Sırasında Sigorta ile İş Kazası Nasıl İşler?
Çırak ve işletmelerde mesleki eğitim gören öğrenciler için iş kazası, meslek hastalığı ve hastalık sigortası uygulanır. Mesleki ve teknik ortaöğretimde ve yükseköğrenimde staja tabi tutulan öğrencilerden aylık prime esas kazancı kanundaki sınırı, yani günlük prime esas kazanç alt sınırının otuz katını aşmayanlarda ise iş kazası ve meslek hastalığı sigortası uygulanır. Bakmakla yükümlü olunan kişi durumunda olmayanlara ayrıca genel sağlık sigortası uygulanır.[16]
Prim ödeme yükümlülüğü işletmeye değil, Milli Eğitim Bakanlığına ya da öğrencinin eğitim gördüğü okul veya yükseköğretim kurumuna verilmiştir.[17] Çırak ve işletmelerde mesleki eğitim gören öğrencilerin primleri asgari ücretin yüzde ellisi üzerinden bütçeden karşılanır.[18] Kanun metnini 5510 sayılı Kanun sayfasından okumak mümkündür.
Eğitim sırasında işyerinin kusuruyla iş kazası ya da meslek hastalığı olursa işveren sorumludur.[19] Bu tazminat davalarında arabulucuya başvuru dava şartı değildir.[20] Zamanaşımı, işçilik alacağındaki beş yıldan ayrı olarak hesaplanır.[21]
Ayrıntı için iş kazası zamanaşımı ve sigortasız çalışırken iş kazası yazılarına bakılabilir. Kaza bildirimi için iş kazası bildirimi yazısı süreleri anlatır.
Staj Adı Altında İşçi Gibi Çalıştırılan Kişi Ne Yapabilir?
Staj adının kullanılması, iş ilişkisini tek başına belirlemez. Ücret karşılığında yapılabilecek bir iş belli bir zaman için görülür ve işveren bunu kabul ederse hizmet sözleşmesi kurulmuş sayılır.[22] Hizmet sözleşmesinde işçi, işverene bağımlı olarak iş görür ve karşılığında ücret alır.[23]
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi bir işe iade davasında bu ayrımı gündeme getirdi. İşverenin gönüllü stajyer dediği kişi, sigorta kayıtlarında işçi olarak işe başlatılmıştı. Davacı o kişi değil, işten çıkarılan başka bir çalışandı. Karar bu olay değerlendirmesinde stajyeri şöyle tanımladı.
“ücret karşılığı olmaksızın işyerindeki uygulamaları izleyerek pratik bilgilerini geliştiren kişi”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2015/3205, K.2015/11631, 24.03.2015 (bozma, oybirliği)
Bu tespit, olaydaki sigorta kaydının değerlendirmesidir. Her staj ilişkisinin işçilik sonucu doğuracağı anlamına gelmez. Gerçek iş sözleşmesi kabul edilirse kıdem tazminatı şartları ve ihbar tazminatı kuralları o döneme uygulanır. Hiç bildirilmemiş bir çalışma için hizmet tespit davası yolu vardır.
Çıraklıkta geçen sürenin hizmet süresine eklenip eklenmeyeceği de önemlidir. Yargıtay’ın bir kararına göre çırak olarak çalışılan dönemi hizmet süresine katan hesap hatalıdır. Daire hesabın kalfalık belgesinin alındığı tarihten başlatılması gerektiğini belirtti. Kişi on sekiz yaşını doldursa bile mesleği öğrenmeye devam ettiği sürece çıraklık konumu değişmez.[24]
Ücret Ödenmeyen Staj ve Sözleşmesiz Çıraklık Örneklerinde Hangi Yol İzlenir?
Ücret Ödenmeyen Meslek Lisesi Stajında Başvuru Sırası Nedir?
Yirmi personelli bir işletmede staj yapan meslek lisesi öğrencisine iki ay ücret ödenmedi. Önce sözleşmedeki ücret maddesi, yüzde otuzluk alt sınırla karşılaştırılır. Sonra okula ve işletmeye yazılı başvuru yapılır.
Eğitimin denetimi Milli Eğitim Bakanlığına, iş ortamı ile sosyal güvenlik ve iş güvenliği denetimi Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına aittir. Ücret yükümlülüğünü yerine getirmeyen işletmeye ihtar verilir. İhtarın tebliğinden sonra on gün içinde yükümlülük yerine getirilmezse idari para cezası verilir. Karar vermeye mahalli mülki amir yetkilidir.[14]
Çıraklık Sözleşmesi Yapılmadan Çalıştırılan Genç Ne Yapabilir?
Bir atölyede on yedi yaşındaki genç, yazılı sözleşme olmadan çalışıyor. Kanun, Bakanlıkça belirlenen il ve meslek dallarında ondokuz yaşından gün almamış kişilerin çıraklık sözleşmesi yapılmadan çalıştırılmasını yasaklar.[25] İşyerinin bu kapsamda olup olmadığı, Bakanlığın belirlediği il ve meslek listesine bakılarak anlaşılır. Yükümlülük yerine getirilmezse yine m.41’deki ihtar ve idari para cezası yolu işler.
Stajyer Denilen Çalışanın Aylarca Tam Gün Çalışması Ne Sonuç Verir?
Bir çalışan altı ay boyunca tam gün çalıştı, aylık ücret aldı ve işçi olarak sigortalandı. Sözleşmede ise staj yazıyor. İlişkinin gerçek niteliği çalışma saatleri, ücret ve talimat verilmesi gibi olgularla belirlenir.
İş sözleşmesi kabul edilirse bu çalışan işçi sayılır. Ücretin yatmadığı dönem için maaşı ödenmeyen işçi ne yapmalı yazısındaki yollar gündeme gelir. Hesabı denemek için kıdem tazminatı hesaplama aracı kullanılabilir.
Staj ve Çıraklık Uyuşmazlığında Süreler ve Başvuru Yerleri Nelerdir?
Aşağıdaki tablo en sık kullanılan yolları süreleriyle sıralar.
| Yol | Süre | Başvuru yeri | Dayanak |
|---|---|---|---|
| İhtar ve idari para cezası | İhtardan sonra on gün | Mahalli mülki amir | 3308 m.41 |
| İşçilik alacağı için arabuluculuk | Arabulucu üç hafta, gerekirse bir hafta daha | Arabuluculuk bürosu | 7036 m.3/1, 3/10 |
| İşçilik alacağı ve tazminat davası | İş sözleşmesi kabul edilirse ücret, kıdem, ihbar ve izin ücretinde beş yıl | İş mahkemesi | 4857 ek m.3, m.32 |
| Çıraklık dönemi ücret alacağı | Dönemsel edim sayılırsa beş yıl | Mahkeme (görev ayrıca kontrol edilmeli) | TBK m.147/1, m.393/3 |
| İş kazası tazminatı | Ayrı zamanaşımı, arabuluculuk şart değil | Mahkeme | TBK m.72, m.146, 7036 m.3/3 |
Arabuluculuk, kanuna veya iş sözleşmesine dayanan işçi alacağı ve tazminatı için dava şartıdır.[26] Arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar zamanaşımı durur.[27] Talebin iş sözleşmesine mi, çıraklık veya staj sözleşmesine mi dayandığı başvuru öncesinde belirlenmelidir.
Zamanaşımı, alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar.[28] Noter ihtarnamesi, kanunda sayılan kesme sebepleri arasında yer almaz. Kesme sebepleri borcun ikrarı, dava ve icra takibi gibi hallerdir.[29] İşçilik alacaklarında sürelerin işleyişi kıdem tazminatı faizi ve zamanaşımı yazısında anlatılıyor.
Staj ve Çıraklıkta Hak Kaybına Yol Açan Davranışlar Nelerdir?
- Yazılı sözleşme yapılmadan çalışmaya başlamak.
- Ücret ve sigorta hükümlerini okumadan imza atmak.
- Çalışma saatlerini, ödemeleri ve yazışmaları saklamamak.
- Eğitim sırasında yaşanan iş kazasını bildirmeden geçirmek.
- Eksik ödenen ücret için içeriğini bilmeden ibraname imzalamak.
- İşçilik alacağı iddiasıyla arabulucuya başvurmadan dava açmak.
Stajyer ve Çırak Hakları Hakkında Sık Sorulan Sorular
Stajyer kıdem tazminatı alabilir mi?
Öğrenci statüsündeki stajyerin iş sözleşmesi yoksa kıdem tazminatı doğmaz. Staj adı altında işçi gibi çalıştırıldığı ve hizmet sözleşmesinin kurulduğu kabul edilirse kıdem şartları o ilişki için incelenir.
Çırağa ihbar tazminatı ya da işe iade hakkı tanınır mı?
4857 sayılı Kanun çıraklar hakkında uygulanmaz. Bu nedenle 4857’deki bildirim süresi, ihbar tazminatı ve işe iade hükümleri çıraklık ilişkisinde aranmaz. Borçlar Kanunu’nun 393. maddesinin üçüncü fıkrası genel hizmet sözleşmesi hükümlerinin kıyas yoluyla çıraklığa da uygulanmasını öngördüğü için bunların etkisi ayrıca değerlendirilir. Çıraklık sözleşmesinin yazılı olması ve ücret ile sigorta yükümlülükleri ise 3308 sayılı Kanun’a göre denetlenir.
Üniversite stajında ücret ödenmesi zorunlu mu?
3308 sayılı Kanun’daki asgari ücret yüzdeleri işletmelerde mesleki eğitim gören ve mesleki ve teknik ortaöğretimde staj yapan öğrenciler için yazılmıştır. Yükseköğretim öğrencisinin özel sektördeki stajı için ayrı bir yüzde sayılmamıştır, staj yeri bulunamadığı için okulda ya da yükseköğretim kurumunda yapılan stajlar ise alt sınırın dışında bırakılmıştır. Ücret sözleşmeyle belirlenir ve üniversitenin staj yönergesi de kontrol edilmelidir. Staj sözleşmesinde yazılıysa ödenmesi gerekir.
Staj sırasında iş kazası geçiren öğrenci ne yapmalı?
Staja tabi tutulan öğrenciler, kazançları kanundaki sınırı aşmıyorsa iş kazası ve meslek hastalığı sigortası kapsamındadır. Kaza işyerinin kusuruyla olduysa işveren sorumludur. Bu tazminat davalarında arabulucuya başvuru dava şartı değildir ve zamanaşımı ayrıca hesaplanır.
Çıraklıkta geçen süre kıdem hesabına sayılır mı?
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi bir kararında çıraklık dönemini hizmet süresine eklemedi ve hesabın kalfalık belgesi tarihinden başlatılmasını istedi. Kişi on sekiz yaşını doldursa bile eğitimi sürdüğü sürece çıraklık konumu devam eder.
Kaynaklar
- 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu m.3/c ↩
- 3308 sayılı Kanun m.11 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.4/f ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.393/3 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2014/20347, K.2015/32308, 16.11.2015 (bozma, oybirliği) ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.5/1-(a) ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.393/1 ve m.394/2 ↩
- 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu ek m.23 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2015/30301, K.2016/10277, 25.04.2016 (bozma, oybirliği) ↩
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.2/1 ↩
- 3308 sayılı Kanun m.13/2 ↩
- 3308 sayılı Kanun m.25/1 ↩
- 3308 sayılı Kanun m.13/3 ↩
- 3308 sayılı Kanun m.41 ↩
- 3308 sayılı Kanun m.25/3 ↩
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.5/b ↩
- 5510 sayılı Kanun m.87 ↩
- 3308 sayılı Kanun m.25/4 ↩
- 3308 sayılı Kanun m.25/2 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/3 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.72, m.146 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.394/2 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.393/1 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2017/7336, K.2017/19697, 04.12.2017 (bozma, oybirliği) ↩
- 3308 sayılı Kanun m.13/1 ↩
- 7036 sayılı Kanun m.3/1 ↩
- 7036 sayılı Kanun m.3/17 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.149 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.154 ↩