Ceza soruşturması, bir suçun işlendiği şüphesinin öğrenilmesiyle başlayan ve iddianamenin mahkemece kabulüne kadar süren evredir. Bu evreyi Cumhuriyet savcısı yönetir. Savcı delilleri toplar, şüpheliyi dinler ve sonunda ya kovuşturmaya yer olmadığına karar verir ya da iddianame düzenler.
Ceza soruşturması, ceza davasının en belirleyici aşamasıdır. Delillerin büyük kısmı bu evrede toplanır ve ilk ifade çoğu zaman dosyanın seyrini belirler.
Ceza Soruşturmasının Tanımı ve Dayanağı
Ceza Muhakemesi Kanunu soruşturmayı, kanuna göre yetkili mercilerce suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar geçen evre olarak tanımlar. İddianamenin kabulüyle başlayıp hükmün kesinleşmesine kadar süren evre ise kovuşturmadır.[1]
Savcının görevi CMK m.160’ta yazılıdır. Savcı, bir suçun işlendiği izlenimini veren hali öğrenir öğrenmez hemen işin gerçeğini araştırmaya başlar.
“(2) Cumhuriyet savcısı, maddî gerçeğin araştırılması ve adil bir yargılamanın yapılabilmesi için, emrindeki adlî kolluk görevlileri marifetiyle, şüphelinin lehine ve aleyhine olan delilleri toplayarak muhafaza altına almakla ve şüphelinin haklarını korumakla yükümlüdür.” (CMK m.160/2)
Bu hüküm önemlidir. Savcı yalnızca suçlayıcı delil toplamaz, şüphelinin lehine olan delilleri de toplamak zorundadır.
Ceza Soruşturmasının Başlaması
Soruşturma üç yoldan başlar. Bunlar ihbar, şikayet ve savcının suçu başka bir yolla kendiliğinden öğrenmesidir.
Ceza soruşturmasının ihbardan iddianamenin kabulüne kadar beş aşaması.
İhbar ve Şikayet
İhbar veya şikayet Cumhuriyet başsavcılığına ya da kolluğa yapılabilir. Valilik, kaymakamlık veya mahkemeye yapılan başvuru da ilgili başsavcılığa gönderilir. Başvuru yazılı olabileceği gibi tutanağa geçirilmek üzere sözlü de yapılabilir.[2]
Şikayet ile ihbar arasındaki fark başvuranın kim olduğudur. Şikayeti suçtan zarar gören yapar, ihbarı ise suçu öğrenen herkes yapabilir. Şikayete bağlı suçlarda altı aylık şikayet süresi kaçırılırsa soruşturma yapılamaz.
Soruşturma Yapılmasına Yer Olmadığı Kararı
Her başvuru soruşturmaya dönüşmez. Fiilin suç oluşturmadığı araştırma gerektirmeden açıkça anlaşılıyorsa veya başvuru soyut ve genel nitelikteyse savcı soruşturma yapılmasına yer olmadığına karar verir.
Bu durumda şikayet edilen kişiye şüpheli sıfatı verilemez. Başvuran bu karara kovuşturmaya yer olmadığı kararındaki usule göre itiraz edebilir.
Soruşturma Evresinde Koruma Tedbirleri
Ceza soruşturmasında koruma tedbirleri delilin kaybolmasını veya şüphelinin kaçmasını önlemek için başvurulan geçici araçlardır. Bu tedbirlerin çoğu temel hakları sınırladığı için kural olarak hakim kararı gerektirir.
Gözaltı, tutuklama, arama ve dinlemeye kimin karar verdiği.
Gözaltı, Tutuklama ve Adli Kontrol
Gözaltı süresi, yakalama yerine en yakın hakime gönderilme için zorunlu süre hariç yirmi dört saati geçemez. Toplu olarak işlenen suçlarda savcı bu süreyi her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün uzatabilir.[3]
Gözaltına alınan kişi bırakılmazsa süre sonunda sulh ceza hakimi önüne çıkarılır ve sorgusu yapılır. Sorguda müdafi hazır bulunur.
Tutuklama ve adli kontrol kararını savcı değil sulh ceza hakimi verir. Savcı bu tedbirleri yalnızca talep eder. Gözaltı kararına karşı da kişinin kendisi, müdafii veya yakını sulh ceza hakimine başvurabilir.
Arama ve El Koyma
Arama, hakim kararıyla veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde savcının yazılı emriyle yapılır. Savcıya ulaşılamıyorsa kolluk amirinin yazılı emri de yeterlidir.
Konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlar için kural daha sıkıdır. Bu yerlerde arama yalnızca hakim kararı veya savcının yazılı emriyle yapılabilir, kolluk amirinin emri yetmez.
İletişimin Dinlenmesi ve Gizli Soruşturmacı
Telefon dinleme her suçta uygulanamaz. Kasten öldürme, uyuşturucu ticareti, rüşvet, nitelikli dolandırıcılık gibi CMK m.135’te tek tek sayılan suçlarla sınırlıdır.
Dinleme için suç işlendiğine dair somut delillere dayanan kuvvetli şüphe ve başka yolla delil elde edilememesi gerekir. Karar hakim tarafından verilir. Gecikmede sakınca varsa savcı karar verir ve kararı derhal hakimin onayına sunar, hakim en geç yirmi dört saat içinde karar verir.
Gizli soruşturmacı görevlendirmesine ise hakim karar verir (CMK m.139). Bu tedbir de somut delillere dayanan kuvvetli şüphe ve başka surette delil elde edilememesi şartına bağlıdır.
Ceza Soruşturmasında Şüphelinin Hakları
İfadesi alınacak kişi davetiyeyle çağrılır ve davetiyede çağrılma nedeni açıkça yazılır. Gelmezse zorla getirileceği de belirtilir (CMK m.145).
İfade sırasında şüpheliye bildirilen temel haklar.
İfade sırasında şüpheliye yüklenen suç anlatılır. Şüpheliye ayrıca dört temel hak bildirilir.
- Müdafi seçme ve müdafiin ifadede hazır bulunmasını isteme hakkı,
- Yüklenen suç hakkında açıklama yapmama hakkı,
- Şüpheden kurtulmak için somut delillerin toplanmasını isteme hakkı,
- Yakalandıysa yakınlarından birine haber verilmesini isteme hakkı.
Şüpheli kimliğine ilişkin sorulara doğru cevap vermek zorundadır.[4] Susma hakkı kimlik bilgilerini kapsamaz.
Bilgi: İfade tutanağının içeriği ifade veren ve hazır olan müdafi tarafından okunur ve imzalanır. İmzadan çekinilirse bunun nedeni tutanağa yazılır.
Müdafi Yardımı ve Zorunlu Müdafilik
Şüpheli müdafi seçebilecek durumda değilse istemi halinde baro tarafından müdafi görevlendirilir. Şüpheli çocuksa, kendini savunamayacak derecede malulse ya da sağır ve dilsizse istem aranmaz.
Alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlarda da müdafi istem aranmaksızın görevlendirilir. Müebbet hapis gerektiren kasten öldürme bu suçlara örnektir.
Dosyayı İnceleme Hakkı
Müdafi soruşturma evresinde dosyayı inceleyebilir ve belgelerin örneğini harçsız alabilir. Bu yetki ancak soruşturmanın amacını tehlikeye düşürecekse ve yalnızca kanunda sayılan ağır suçlarda hakim kararıyla kısıtlanabilir.
Kısıtlama kararı olsa bile şüphelinin ifade tutanağı ve bilirkişi raporları müdafiden gizlenemez.
Mağdur ve Şikayetçinin Hakları
Mağdur soruşturma evresinde delillerin toplanmasını isteyebilir ve soruşturmanın amacını bozmamak şartıyla savcıdan belge örneği alabilir. Kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz hakkı da mağdura aittir.
Cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, ısrarlı takip ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis gerektiren suçlarda vekili olmayan mağdur barodan avukat görevlendirilmesini isteyebilir.[5]
Soruşturmanın Gizliliği
Soruşturma evresindeki usul işlemleri gizlidir. Bu gizlilik kanunun başka hüküm koyduğu haller ve savunma haklarına zarar vermeme şartıyla sınırlıdır (CMK m.157).
Gizlilik, şüphelinin kendisine yöneltilen suçlamayı öğrenmesine engel değildir. Savunma hakkı gizliliğin sınırıdır.
Uyarı: Bağlantı içeren, ödeme ya da şifre isteyen bir “soruşturma” mesajı alan kişinin linke tıklamadan dosyanın varlığını başsavcılık veya avukat aracılığıyla teyit etmesi gerekir. İfadeye çağrı kanunda davetiye usulüne bağlanmıştır.
Ceza Soruşturmasının Sonuçları
Ceza soruşturmasında delil toplama bittiğinde savcı dosyayı değerlendirir ve birkaç karardan birini verir. Hangi kararın verileceği delil durumuna, suçun türüne ve şüphelinin geçmişine göre değişir.
Savcının soruşturma sonunda verebileceği beş karar.
Kovuşturmaya Yer Olmadığına Dair Karar
Kamu davası açmak için yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilemezse veya kovuşturma olanağı yoksa savcı kovuşturmaya yer olmadığına karar verir. Uygulamada bu karara takipsizlik de denir.[6]
Suçtan zarar gören, kararın tebliğinden itibaren iki hafta içinde sulh ceza hakimliğine itiraz edebilir. İtiraz kabul edilirse savcı iddianame düzenler.
Önemli: İki haftalık itiraz süresi kararın tebliğiyle başlar. İtiraz dilekçesinde kamu davasının açılmasını gerektirecek olaylar ve deliller gösterilmelidir.
Karar kesinleştikten sonra aynı fiil için dava açılması zordur. Yeterli şüphe oluşturacak yeni delil elde edilmesi ve sulh ceza hakimliğinin bu yönde karar vermesi gerekir.
Kamu Davasının Açılmasının Ertelenmesi
Üst sınırı üç yıl veya daha az hapis gerektiren suçlarda savcı, yeterli şüphe olsa bile kamu davasının açılmasını beş yıl erteleyebilir. Uzlaştırma ve önödeme kapsamındaki suçlar bu yolun dışındadır.
Erteleme için şüphelinin daha önce kasıtlı suçtan hapis cezası almamış olması gerekir. Erteleme şüpheli ve toplum için daha yararlı görülmeli, zarar da tamamen giderilmiş olmalıdır.
Örgüt suçları, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, kamu görevlisi tarafından görevi sebebiyle veya kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen suçlar ve asker kişilerin askeri suçları hakkında erteleme uygulanmaz. Erteleme süresinde kasıtlı suç işlenmezse kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir.
Seri Muhakeme Usulü
Seri muhakeme, kanunda sayılan belirli suçlarda soruşturmanın hızlı sonuçlandırılmasını sağlar. Hakkı olmayan yere tecavüz, trafik güvenliğini tehlikeye sokma, gürültüye neden olma ve başkasına ait kimlik bilgilerini kullanma bu suçlar arasındadır (CMK m.250).
Usul, savcının teklifini şüphelinin müdafii huzurunda kabul etmesiyle uygulanır. Savcı belirlediği temel cezadan yarı oranında indirim yapar ve mahkemeden hüküm kurulmasını talep eder.
Şüphelinin seri muhakemeyi kabul ettiğine dair beyanları usul tamamlanamazsa delil olarak kullanılamaz. Bu kural, teklifi değerlendiren şüpheliyi korur.
Uzlaştırma
Şikayete bağlı suçlar ile kasten yaralamanın bazı halleri, tehdit, hırsızlık ve dolandırıcılık gibi kanunda sayılan suçlarda önce uzlaştırma denenir.[7] Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, ısrarlı takip ve hakaret uzlaştırma dışındadır.
Uzlaştırmacının teklifine yedi gün içinde cevap verilmezse teklif reddedilmiş sayılır. Uzlaştırmacı işlemleri kural olarak otuz gün içinde bitirir.
Uzlaşma gerçekleşir ve edim hemen yerine getirilirse kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir. Edim taksitle veya ileri tarihte ödenecekse kamu davasının açılması ertelenir.
İddianame ve İddianamenin İadesi
Toplanan deliller suçun işlendiği konusunda yeterli şüphe oluşturuyorsa savcı iddianame düzenler (CMK m.170). İddianamede şüphelinin aleyhine olduğu kadar lehine olan hususlar da gösterilir.
Mahkeme iddianameyi on beş gün içinde inceler. Kanuna aykırı düzenlenmiş, sübutu doğrudan etkileyen bir delil toplanmadan hazırlanmış ya da izin gerektiren bir suçta izin alınmadan düzenlenmiş iddianameyi başsavcılığa iade eder. Süre içinde iade edilmeyen iddianame kabul edilmiş sayılır ve kovuşturma evresi başlar.
İade sebeplerine son olarak bir yenisi eklendi. 8.8.2026 tarihli 7593 sayılı Kanunla, on beş yaşını doldurmamış çocuklar hakkında sosyal inceleme yaptırılmadan düzenlenen iddianamenin de iadesi öngörüldü.
Ceza Soruşturması ve Disiplin Soruşturması
Memur hakkında aynı olay için hem ceza soruşturması hem disiplin soruşturması yürütülebilir. İkisi birbirinden bağımsız ilerler.
Devlet Memurları Kanunu bu ilişkiyi açıkça düzenler. Aynı olay nedeniyle ceza mahkemesinde kovuşturma başlamış olması disiplin kovuşturmasını geciktiremez. Memurun ceza kanununa göre mahkum olması veya olmaması da disiplin cezası verilmesine engel değildir (657 sayılı Kanun m.131).
Bu bağımsızlığın pratik bir sonucu vardır. Ceza soruşturmasında takipsizlik kararı alan bir memur aynı olay yüzünden disiplin cezası alabilir. Ceza soruşturmasındaki ifade ve deliller ise çoğu zaman disiplin dosyasına da girer, bu yüzden ilk ifadenin özenle verilmesi gerekir.
Ceza Soruşturmasının Süresi ve Zamanaşımı
“Ceza soruşturması ne kadar sürer?” sorusu sık sorulur. CMK soruşturma evresi için genel bir bitiş süresi öngörmez, süre dosyanın kapsamına ve delillerin niteliğine göre değişir.
Soruşturmanın dış sınırını dava zamanaşımı çizer. Kanundaki cezasının üst sınırı beş yılı geçmeyen suçlarda bu süre sekiz yıldır ve süre dolarsa kamu davası düşer (TCK m.66). Diğer süreler ve hesaplama kuralları ceza hukuku nedir yazısında tablo halinde verilmiştir.
Bazı kişiler için soruşturma özel izne bağlıdır. Asker kişilerin askeri suçlarında soruşturma izni gerekir ve izin süreci emre itaatsizlikte ısrar suçu ve cezası yazısında anlatılmıştır.
İfadeye çağrılan kişinin, ifadeden önce dosyanın ne hakkında olduğunu öğrenmesi ve hangi hakları kullanacağını planlaması gerekir. Bu konuda Avukata Sor formu üzerinden bilgi istenebilir.
Ceza Soruşturması Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Ceza soruşturması ile ilgili sorularınızı bu başlık altında cevapladık.
Soruşturma ile kovuşturma arasındaki fark nedir?
Soruşturma, suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin mahkemece kabulüne kadar savcılığın yürüttüğü evredir. Kovuşturma ise iddianamenin kabulüyle başlar, mahkeme önünde devam eder ve hükmün kesinleşmesiyle biter.
İfadeye avukatsız gidilebilir mi?
Gidilebilir, müdafi bulundurmak kural olarak şüphelinin tercihidir. Ancak çocuklar, kendini savunamayacak derecede malul olanlar ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis gerektiren suçlarda istem aranmaksızın müdafi görevlendirilir. Diğer hallerde şüpheli isterse baro müdafi atar.
Takipsizlik kararına itiraz süresi ne kadardır?
Suçtan zarar gören, kovuşturmaya yer olmadığına dair kararın kendisine tebliğinden itibaren iki hafta içinde itiraz edebilir. İtiraz, kararı veren savcının bağlı olduğu yerdeki ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yer sulh ceza hakimliğine yapılır.
Soruşturma aşamasında şikayetten vazgeçilirse ne olur?
Suç şikayete bağlıysa vazgeçme kural olarak davayı düşürür ve soruşturma sona erer. Şikayete bağlı olmayan suçlarda vazgeçme soruşturmayı durdurmaz, savcı delillere göre kararını verir.
Soruşturma dosyasını kimler görebilir?
Soruşturma işlemleri gizlidir. Şüphelinin müdafii ve mağdurun vekili dosyayı inceleyebilir, bu yetki yalnızca kanunda sayılan ağır suçlarda hakim kararıyla kısıtlanabilir. Kısıtlama halinde bile ifade tutanakları ve bilirkişi raporları incelenebilir.
Gözaltında en fazla ne kadar kalınır?
Bireysel suçlarda gözaltı süresi yakalamadan itibaren yirmi dört saattir. Toplu olarak işlenen suçlarda savcı bu süreyi her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün uzatabilir. Süre sonunda kişi ya serbest bırakılır ya da sulh ceza hakimi önüne çıkarılır.
Comments are closed