Perşembe gecesi sulh ceza hakimi, tutuklama ve adli kontrol arasında bir tercih yaptı. Şüpheli ya cezaevine gönderildi ya da belirli şartlarla serbest bırakıldı. Karar sözlü bildirildi, yazılı örneği de kendisine verildi.
İtiraz süresi tam bu andan itibaren işler. Kanundaki süre iki haftadır ve kararın öğrenildiği günden başlar. Hesabı doğru yapmak da ilk işlerden biridir.[1]
Tutuklama Kararı Elinize Geçince İlk Bakılacak Üç Şey Nedir?
Karar kağıdı okunurken şu sıra izlenir.
- Kararın türü ve günü. Tutuklama mı, adli kontrol mü, tahliye isteminin reddi mi verildi? Karar kime ve hangi gün açıklandı? İtiraz süresi bu günden sayılır.[1]
- Gerekçenin eksiksizliği. Tutuklama kararında kuvvetli suç şüphesi, tutuklama nedeni, ölçülülük ve adli kontrolün yetersiz kalacağı somut olgularla gösterilmelidir. Bu dört unsurdan biri yazılmamışsa itirazın ana konusu odur.[2]
- Müdafi ve dosya. Tutuklama istenildiğinde şüpheli müdafiin yardımından yararlanır.[3] Bazı ağır suçlarda soruşturma dosyasına erişim hakim kararıyla kısıtlanabilir.[4] Kısıtlama varsa dilekçe erişilebilen belgelere göre hazırlanır.
Adli kontrol kararında ayrıca hangi yükümlülüğün hangi süreyle konduğuna bakılır. Soruşturma aşamasının genel işleyişi için ceza soruşturması nedir sayfası okunabilir.
Gözaltından İtiraza Kadar Hangi Süre Ne Zaman İşler?
Tablo olayın akışını sırayla gösterir. Her satırda dayanak madde yazılıdır.
| Aşama | Süre | Başvuru Yeri | Madde |
|---|---|---|---|
| Gözaltı | Yakalamadan itibaren 24 saat. Toplu suçlarda savcı, her defasında bir günü geçmemek üzere 3 güne kadar uzatabilir | Cumhuriyet savcısı, sonra sulh ceza hakimi | CMK 91 |
| Tutuklama veya adli kontrol kararının öğrenilmesi | İki hafta | Kararı veren sulh ceza hakimliğine dilekçe | CMK 268 |
| Tahliye veya adli kontrole çevirme istemi | Her aşamada istenir, karar 3 gün içinde verilir (örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarda 7 gün) | Hakim veya mahkeme | CMK 104, 105 |
| Soruşturmada tutukluluk incelemesi | En geç 30 günde bir | Sulh ceza hakimi, şüpheli de isteyebilir | CMK 108/1-2 |
| Yargılamada tutukluluk incelemesi | Her oturumda | Yargılayan mahkeme | CMK 108/3 |
| Adli kontrolün gözden geçirilmesi | En geç 4 ayda bir | Sulh ceza hakimi veya mahkeme | CMK 110/4 |
| Adli kontrolün kaldırılması istemi | Savcı görüşü alınır, 5 gün içinde karar verilebilir | Hakim veya mahkeme | CMK 111/1 |
| İtiraz yolu tükendikten sonra | 30 gün | Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru | 6216 m.47/5 |
İki hafta, hafta olarak belirlenmiş bir süredir. Karar perşembe öğrenildiyse süre iki hafta sonraki perşembe günü mesai bitiminde dolar. Son gün tatile denk gelirse süre tatilin ertesi günü biter.[5]
Tutuklu kişi dilekçesini ceza infaz kurumu müdürüne de verebilir. Müdür tutanak düzenlediğinde kanun yolu süreleri kesilmiş sayılır.[6]
Tutuklama Hangi Şartlarda Verilebilir?
Tutuklama için iki unsur birlikte aranır. Biri kuvvetli suç şüphesini gösteren somut deliller, diğeri bir tutuklama nedenidir. İşin önemi, beklenen ceza veya güvenlik tedbiri ile ölçülü değilse tutuklama kararı verilemez.[7]
Kanun tutuklama nedenlerini iki grupta sayar. Kaçma, saklanma ya da kaçacağı şüphesini uyandıran somut olgular birinci gruptur. Delilleri yok etme, gizleme, değiştirme veya tanık ile mağdur üzerinde baskı girişimi ikinci gruptur.[8]
Kasten öldürme, uyuşturucu ticareti ve kadına karşı kasten yaralama gibi sayılı suçlarda kanun bir adım daha atar. Somut delillere dayanan kuvvetli şüphe varsa tutuklama nedeni var sayılabilir.[9] Bu hükümde de gerekçe zorunluluğu sürer.
Uyuşturucu kullanma ve bulundurma suçunun cezası ile süreci uyuşturucu kullanma ve bulundurma suçu yazısında ele alınır.
Alt sınır da vardır. Yalnız adli para cezasını gerektiren suçlarda tutuklama yapılamaz. Hapis cezasının üst sınırı iki yılı geçmeyen suçlarda da yapılamaz. Vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenen suçlar bu istisnanın dışında kalır.[10]
Soruşturmada tutuklamaya Cumhuriyet savcısının istemiyle sulh ceza hakimi karar verir. Yargılama aşamasında karar mahkemeden çıkar. Tutuklama kararı verilmezse şüpheli derhal serbest bırakılır.[11] Güncel madde metinleri mevzuat.gov.tr üzerindeki Ceza Muhakemesi Kanunu sayfasında okunabilir.
Adli Kontrol Hangi Yükümlülükleri İçerir ve Nasıl Kaldırılır?
Adli kontrol, tutuklama nedenlerinin bulunduğu durumda tutuklama yerine uygulanır. Tutuklama yasağı olan hallerde de adli kontrol hükümleri uygulanabilir.[12] Hakim, kanunda sayılan on iki yükümlülükten bir veya birkaçını birlikte koyabilir.[13] Başlıcaları şunlardır.
- Yurt dışına çıkamamak.
- Belirlenen yerlere düzenli olarak başvurmak, yani imza vermek.
- Araç kullanamamak ve gerekirse sürücü belgesini teslim etmek.
- Hakimin belirleyeceği güvence miktarını yatırmak.
- Konutunu veya belirli bir yerleşim bölgesini terk etmemek.
- Belirlenen yer veya bölgelere gitmemek.
Ağır hastalık veya engellilik nedeniyle cezaevi koşullarında hayatını tek başına sürdüremeyen şüpheli için tutuklama yerine adli kontrol kararı verilebilir. Aynı yol, gebe veya doğumdan bu yana altı ayı geçmemiş kadın şüpheli için de açıktır.[14]
Adli kontrol altında geçen süre kural olarak cezadan düşülmez. Tedavi veya hastaneye yatma ve konutunu terk etmeme yükümlülüklerinde bu kural uygulanmaz. Konutunu terk etmeme yükümlülüğünde her iki gün, cezanın mahsubunda bir gün sayılır.[15] Tutuklulukta geçen süre hapis cezasından indirilir.[16]
Hakim, Cumhuriyet savcısının istemiyle yükümlülükleri değiştirebilir, kaldırabilir veya şüpheliyi bazılarından geçici olarak muaf tutabilir. Şüpheli de kaldırma isteminde bulunabilir.[17] Yükümlülüklere isteyerek uymayan kişi hakkında hemen tutuklama kararı verilebilir.[18]
Tutukluluk ve Adli Kontrol En Fazla Ne Kadar Sürebilir?
Kanun hem tutukluluk hem adli kontrol için üst süre koyar. Süreler işin ağır ceza mahkemesinin görevine girip girmemesine göre değişir.[19]
| Süre Türü | Ağır Ceza Dışındaki İşler | Ağır Ceza İşleri |
|---|---|---|
| Soruşturmada tutukluluk (m.102/4) | 6 ay | 1 yıl |
| Toplam tutukluluk (m.102/1-2) | 1 yıl, zorunlu hallerde 6 ay uzatılabilir | 2 yıl, uzatma toplamı 3 yılı geçemez |
| Adli kontrol (m.110/A) | 2 yıl, zorunlu hallerde 1 yıl uzatılabilir | 3 yıl, uzatma toplamı 3 yılı geçemez |
Uzatma için gerekçe gösterilmesi şarttır. Tutukluluk uzatması savcı, şüpheli ve müdafiin görüşü alındıktan sonra yapılır.[20] Müdafiin dosyadaki diğer görevleri ceza avukatı ne zaman gerekir yazısında anlatılır.
Türk Ceza Kanunu’nun ikinci kitap dördüncü kısmının dördüncü ila yedinci bölümlerindeki suçlarda ve terör suçlarında uzatma sınırı daha yüksektir. Tutuklulukta bu sınır beş yıl, adli kontrolde dört yıldır. Soruşturmadaki süre de bu suç gruplarında ve toplu işlenen suçlarda bir yıl altı aya çıkar ve altı ay daha uzatılabilir. Çocuklar için süreler daha kısa uygulanır.[21]
Süre dolduğu için salıverilen kişi hakkında adli kontrol hükümleri uygulanabilir.[22]
Tutuklama Kararına İtiraz Dilekçesi Nasıl Verilir ve Kim İnceler?
Tutuklama ve adli kontrole ilişkin kararlara karşı itiraz yolu açıktır. İtiraz süresi, kararın öğrenildiği günden itibaren iki haftadır. Eski kaynaklarda yedi gün yazar. Bu süre 7499 sayılı Kanunla iki haftaya çıkarılmıştır ve 1 Haziran 2024 ve sonrasında verilen kararlar hakkında uygulanır.[23]
Dilekçe kararı veren sulh ceza hakimliğine verilir. Hakim itirazı yerinde görürse kararını düzeltir. Yerinde görmezse en çok üç gün içinde incelemeye yetkili mercie gönderir. Tutuklama ve adli kontrol kararlarını yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi hakimi inceler.[24]
İtiraz, kararın yerine getirilmesini kendiliğinden durdurmaz. Savcının görüşü alınırsa bu görüş şüpheliye ve müdafiine bildirilir. Onlar da üç gün içinde karşı görüş sunabilir.[25]
İtiraz hakkında duruşma yapılmadan, dosya üzerinden karar verilir. Gerekli görülürse savcı ve müdafi dinlenir. Merci itirazı yerinde bulursa konu hakkında da aynı anda karar verir. Merciin itiraz üzerine kararı kesindir. Ancak ilk defa merci tarafından verilen tutuklama kararına karşı itiraz edilebilir.[26]
İtiraz yolu tükendikten sonra Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru düşünülebilir. Süre, başvuru yollarının tüketildiği tarihten itibaren otuz gündür.[27] Başvuru koşulları 6216 sayılı Kanun metninde yer alır. Dilekçe hazırlığı için dilekçe örnekleri bölümüne bakılabilir.
Süre Hesabı Üç Örnek Durumda Nasıl İşler?
Perşembe Gecesi Tutuklanan Şüphelinin İtiraz Süresi Ne Zaman Biter?
Karar perşembe gecesi şüpheliye okundu. İki haftalık süre, iki hafta sonraki perşembe günü mesai bitiminde sona erer. O gün tatilse süre ertesi iş günü biter. Şüpheli tutukluysa dilekçeyi cezaevi müdürüne vermesi de süreyi keser.[28]
İmza Yükümlülüğünü Aksatan Adli Kontrollü Şüpheliye Ne Olur?
Hakim haftada iki gün imza yükümlülüğü koydu. Şüpheli işi nedeniyle şehir dışına çıkacak. Yükümlülüğe uymamak hemen tutuklamaya yol açabilir. Bu yüzden değişiklik veya geçici muafiyet, imza günü gelmeden yazılı olarak istenir.[29]
Soruşturmada Altı Ayı Dolduran Tutuklu Tahliyeyi Nasıl İster?
Ağır ceza dışındaki bir suçta kişi altı aydır tutuklu ve iddianame henüz yok. Soruşturmadaki üst süre dolmuştur. Müdafi tahliye istemini sulh ceza hakimliğine verir. Karar üç gün içinde çıkar. Gerekirse adli kontrol uygulanır.[30] Dosya iddianameyle mahkemeye gelince tutukluluğu mahkeme her oturumda değerlendirir.[31] Hüküm verildiğinde izlenecek yol için ceza mahkemesi kararına istinaf dilekçesi örneği incelenebilir.
Yargıtay Adli Kontrolün Geçici Niteliğini Nasıl Açıklıyor?
Yargıtay 12. Ceza Dairesi bir koruma tedbirleri tazminat davasında adli kontrolün niteliğine değindi. Davacı tutuklu kaldıktan sonra uzun yıllar yurt dışı çıkış yasağı altında tutulmuş ve sonunda beraat etmişti. Daire hükmü oybirliğiyle bozdu.
“bir koruma tedbiri olması nedeniyle, adli kontrol tedbiri de geçici olup, bunu haklı kılan şartlar ortadan kalkınca bu tedbirin de kaldırılması gerektiği kuşkusuzdur.”
Yargıtay 12. Ceza Dairesi, E.2021/4879, K.2022/9807, 12.12.2022 (bozma, oybirliği)
Karar bir tazminat davasında verilmiştir. Tutuklamaya itiraz kararı değildir. Olay da eski bir döneme aittir. Adli kontrol için açık süre sınırları sonradan 7331 sayılı Kanunla eklenen 110/A maddesiyle getirilmiş ve 1 Ocak 2022’de yürürlüğe girmiştir.[32]
Karardan sonra 7499 sayılı Kanunla m.141/1’e (l) bendi eklenmiş, (k) bendine de adli kontrol işlemleri dahil edilmiştir. Yeni bent, konutu terk etmeme ile tedavi veya muayene tedbirleri uygulandıktan sonra kovuşturmaya yer olmadığına ya da beraate karar verilen kişileri kapsar. Yurt dışı çıkış yasağı bu bentler arasında sayılmaz. Düzenleme 1 Haziran 2024’ten sonra kesinleşen karar veya hükümler bakımından uygulanır.[33]
Tutuklama Sürecinde Hangi Hatalar Hak Kaybına Yol Açar?
- Yazılı gerekçeyi beklemek. Süre, kararın öğrenildiği günden işler.[1]
- İtirazı genel savunmaya çevirmek. Dilekçede tutuklama nedeninin ve adli kontrolün yetersizliğinin neden somut olmadığı yazılmalıdır.
- Adli kontrol yükümlülüğünü aksatmak. İmza, yasak bölge veya konut yükümlülüğünde ihlal hemen tutuklama sebebi olabilir.[18]
- Arabuluculuk veya uzlaştırma beklemek. Ceza yargılamasında arabuluculuk dava şartı değildir. 7036 sayılı Kanun m.3/1 dava şartını yalnız işçi veya işveren alacağı, tazminatı ve işe iade talepleriyle açılan davalar için koyar. Ticari davalar gibi bazı alanlarda dava şartı başka kanunlarla düzenlenir.[34] Uzlaştırma ayrı bir kurumdur. Uzlaşma teklifinde bulunulması koruma tedbirlerinin uygulanmasına engel değildir, bu nedenle itiraz süresi kendi yolunda işlemeye devam eder.[35]
- Bireysel başvuru süresini kaçırmak. Otuz günlük süre, başvuru yollarının tüketildiği tarihten sayılır. İtiraz kararının öğrenildiği gün not edilmelidir.[36]
Süre kusursuz biçimde kaçırılmışsa eski hale getirme istenebilir. İstem, engelin kalkmasından itibaren iki hafta içinde yapılır.[37] Dosyaya özgü soru için avukata sor sayfası kullanılabilir.
Tutuklama ve Adli Kontrol Hakkında Sık Sorulan Sorular
Tutuklamaya itiraz süresi kaç gündür?
İtiraz, kararın öğrenildiği günden itibaren iki hafta içinde yapılır. Eski metinlerdeki yedi gün, 1 Haziran 2024 ve sonrasında verilen kararlar için geçerli değildir. Süre hafta olarak belirlendiği için ikinci haftanın aynı adlı gününde mesai bitiminde dolar.
Tutuklama ile adli kontrol arasındaki fark nedir?
Tutuklamada kişi cezaevinde tutulur. Adli kontrolde kişi serbesttir ama hakimin koyduğu yükümlülüklere uyar. Adli kontrol tutuklama yerine uygulanır. Yükümlülüğe uyulmazsa hemen tutuklama kararı verilebilir.
Tutuklu kişi en fazla ne kadar tutuklu kalabilir?
Ağır ceza dışındaki işlerde bir yıl, zorunlu hallerde altı ay daha uzatılabilir. Ağır ceza işlerinde iki yıl, uzatma toplamı üç yılı geçemez. Bazı suç gruplarında uzatma sınırı beş yıldır. Soruşturma aşaması için ayrıca daha kısa süreler vardır.
Tutukluluk hali kaç günde bir incelenir?
Soruşturmada en geç otuz günde bir sulh ceza hakimi karar verir. Şüpheli de inceleme isteyebilir. Yargılamada mahkeme her oturumda tutukluluğun devamını değerlendirir.
İtiraz reddedilirse başka başvuru yolu kalır mı?
Merciin itiraz kararı kesindir. Tahliye istemi ise soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında yenilenebilir. İtiraz yolu tükendikten sonra Anayasa Mahkemesine otuz gün içinde bireysel başvuru yapılabilir. Sonuç her dosyanın delillerine göre değişir.
Tutuklu kalıp beraat eden kişi tazminat isteyebilir mi?
Kanuna uygun yakalanıp tutuklandıktan sonra kovuşturmaya yer olmadığına veya beraate karar verilen kişi zararını Devletten isteyebilir. İstem, kararın kesinleştiğinin tebliğinden itibaren üç ay içinde ve her halde kesinleşmeyi izleyen bir yıl içinde yapılır. Beraat ve kovuşturmaya yer olmadığı kararına dayanan istemler 6384 sayılı Kanun uyarınca Tazminat Komisyonuna, diğer hallere dayananlar ağır ceza mahkemesine yapılır.
Kaynaklar
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.268/1. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.101/2. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.101/3. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.153/2. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.39/2, m.39/4. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.263/1, m.263/4. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.100/1. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.100/2. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.100/3. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.100/4. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.101/1, m.101/4. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.109/1, m.109/2. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.109/3. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.109/4. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.109/6. ↩
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.63. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.110/2, m.111/1. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.112/1. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.102, m.110/A. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.102/3. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.102/2, m.102/4, m.102/5, m.110/A. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.109/7. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.268/1; 7499 sayılı Kanun m.37. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.268/2, m.268/3-b. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.269/1, m.270/2. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.271. ↩
- 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun m.47/5. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.39, m.263. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.110/2, m.111/1, m.112/1. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.102/4, m.104, m.105/1, m.109/7. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.108/3. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.110/A; 7331 sayılı Kanun. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.141/1-k, m.141/1-l; 7499 sayılı Kanun m.12, m.22. ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/1; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.5/A. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.253/8. ↩
- 6216 sayılı Kanun m.47/5. ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.40, m.41. ↩