Çıkış işlemleri bitmiş, masada tek bir belge kalmış. Başlığında “ibraname” yazıyor ve altında imza satırı boş duruyor. “Ödeme bu belge imzalanınca yapılır” deniyor. İbraname nedir sorusunun cevabı, bu imzanın hangi hakları kapatabileceğini gösterir.
İbraname, işçinin işverene karşı alacağı kalmadığını ya da kalan alacaktan vazgeçtiğini yazılı olarak bildirdiği belgedir. Kanun bu belgeye sıkı şartlar koyar. Aşağıda imzadan önce bakılacak noktalar, geçerlilik şartları, işleyen süreler ve imzadan sonraki yol sırayla anlatılır.
İbraname Nedir ve İşçinin Hangi Haklarını Etkiler?
İbraname, Borçlar Kanunu’ndaki ibra sözleşmesinin iş ilişkisindeki karşılığıdır. Kanuna göre borç, tarafların yapacağı ibra sözleşmesiyle tamamen veya kısmen ortadan kaldırılabilir.[1] İbra eden işçi, ibra edilen ise işverendir.
Belgeyle kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, ücret, fazla mesai ve yıllık izin ücreti gibi kalemler sona erdirilebilir. Bu yüzden imza, “teslim aldım” türünden sıradan bir imza sayılmaz. Hak kaybına yol açabilir.
Makbuz ile ibraname de birbirinden ayrıdır. Makbuz yalnızca parayı aldığınızı gösterir. İbranamede ise “başka alacağım yok” anlamı da bulunur.
Uygulamada belge çoğu kez son ödemeyle aynı gün imzaya sunulur. İşçi parayı bekler, işveren ise dosyayı kapatmak ister. İki tarafın beklentisi farklı olduğu için belgenin metni dikkatle okunmalıdır.
İbranameyi İmzalamadan Önce İlk Bakılacak Üç Şey Nedir?
- Tarihler. Sözleşmenin sona erdiği gün ile belgedeki tarih arasında en az bir ay var mı, buna bakın.
- Kalemler ve tutarlar. Belgede her alacak ayrı yazılmış mı ve yanında rakam var mı, kontrol edin. “Tüm hak ve alacaklarımı aldım” cümlesi tek başına yeterli sayılmaz.
- Ödeme yolu. Paranın banka hesabınıza yatırılıp yatırılmadığını ve hak ettiğiniz tutarın eksiksiz olup olmadığını sorun. Tutarı kıdem tazminatı ve ihbar tazminatı hesaplama araçlarıyla karşılaştırabilirsiniz.
Üç soruya verilen cevap, belgenin geçerli olup olmadığını büyük ölçüde belirler. Şartlar aşağıdaki tabloda toplanmıştır.
Geçerli Bir İbranamede Hangi Şartlar Aranır?
Türk Borçlar Kanunu m.420, işçinin işverenden alacağına ilişkin ibra için dört şart sayar. Bu unsurları taşımayan ibra sözleşmesi veya ibraname kesin olarak hükümsüzdür.[2]
| Şart | Kanundaki ölçü | Pratikte neye bakılır? |
|---|---|---|
| Yazılı olma | İbra sözleşmesi yazılı olmalı | İmzalı ve okunaklı bir belge var mı |
| Bir aylık süre | Sözleşmenin bitişinden en az bir ay geçmiş olmalı | Çıkış tarihi ile belge tarihi |
| Tür ve miktar | Alacağın türü ve tutarı açıkça yazılmalı | Her kalem için ayrı rakam var mı |
| Noksansız banka ödemesi | Ödeme hak tutarına göre eksiksiz ve banka aracılığıyla olmalı | Dekont ve hesap dökümü |
Bir şartın eksik kalması yeterlidir. Kalan üçü yerine gelmiş olsa bile belge ibra olarak işlemez.
Noksansız ödeme şartı sık gözden kaçar. Hak edilen tutarın bir bölümü ödenip tamamı için imza alınırsa, ödeme hak tutarına nazaran eksik kalır. Böyle bir belge ibra sayılmaz, ancak ödenen kısım için makbuz etkisi doğabilir.
Düzenleme yalnız kıdem ve ihbar tazminatıyla sınırlı değildir. İkinci ve üçüncü fıkra, destekten yoksun kalanlar ile işçinin diğer yakınlarının isteyebilecekleri dahil, hizmet sözleşmesinden doğan bütün tazminat alacaklarına uygulanır.[3]
Üçüncü fıkra ayrı bir ihtimali düzenler. Hakkın gerçek tutarda ödendiğini göstermeyen belge, içerdiği miktarla sınırlı olarak makbuz hükmündedir. Bu durumda dahi ödemenin banka aracılığıyla yapılması gerekir.[4] Madde metnine mevzuat.gov.tr üzerinden ulaşılabilir.
İhtirazi Kayıt Nedir ve İbranameye Nasıl Yazılır?
İhtirazi kayıt, imza atılırken yazılan bir itiraz ve saklı tutma notudur. İşçi, belgeyi hangi ödemeyi aldığını göstermek için imzaladığını, geri kalan alacaklarının saklı olduğunu bu notla belirtir. Kanunun m.420 metninde bu terim geçmez. Uygulamada ve Yargıtay kararlarında sık kullanılır.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi bir davada, işçinin fazla mesai için koyduğu ihtirazi kaydın genel tatil çalışmalarını da kapsadığını görmüş ve ibranameye dayanan ret hükmünü bozmuştur.[5] Yani kaydın ne kadar geniş yazıldığı sonucu etkileyebilir.
Not örneğin “Bu belgedeki ödemeleri ihtirazi kayıtla aldım. Fazla mesai, yıllık izin ve ücret alacaklarım saklıdır.” biçiminde yazılabilir. İşveren kaydı yazdırmak istemezse aynı içerik ayrıca yazılı olarak gönderilmelidir. Noter yoluyla gönderilecek metin için ihtarname örneği yol gösterebilir.
Genel İbra ve Boş Kağıda Atılan İmza Neden Risklidir?
“Her türlü hak ve alacağımı aldım, işvereni ibra ediyorum” gibi cümlelere genel ibra denir. Bu ifade alacağın türünü ve miktarını göstermez. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, belgenin yalnızca kıdem ve ihbar tazminatı için miktar içerdiği, fazla mesai ve genel tatil için içermediği bir davada, bu iki kalem yönünden ibranameye itibar edilmesini isabetsiz bulmuştur.[6]
Boş bırakılmış alanlar ayrıca sorun çıkarır. Metin sonradan doldurulursa içerik size ait beyan gibi görünebilir. Sonradan doldurulduğunu ispatlamak ise ayrı bir tartışma konusudur. İmzadan önce her alanın dolu olması istenmelidir.
İbraname İmzalandıktan Sonra Hangi Süreler İşler?
İmza atıldıktan sonra belgenin geçerli olup olmadığı tartışılabilir. Ancak bazı sürelerin işlemesi bu tartışmayı beklemez. Aşağıdaki tablo hangi hakkın hangi süreye bağlı olduğunu gösterir.
| Hak veya durum | Süre | Başvuru yolu |
|---|---|---|
| İşe iade talebi | Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren 1 ay | Arabulucuya başvuru |
| Arabuluculukta anlaşma olmazsa (işe iade) | Son tutanaktan itibaren 2 hafta | İş mahkemesi |
| Kıdem, ihbar, yıllık izin ücreti | 5 yıllık zamanaşımı | Arabulucu, sonra iş mahkemesi |
| Ücret alacağı | 5 yıllık zamanaşımı | Arabulucu, sonra iş mahkemesi |
| Baskı, yanılma veya aldatma iddiası | Öğrenme ya da korkutmanın bitişinden itibaren 1 yıl | Karşı tarafa bildirim |
İşe iade talebi için fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurmak gerekir.[7] Dava açma hakkı ise işyerinde otuz veya daha fazla işçi çalışması ve işçinin belirsiz süreli sözleşmeyle en az altı aylık kıdemi bulunmasına bağlıdır.[8] Ayrıntılar için işe iade davası yazısına bakılabilir. İbraname imzalanmış olması bu bir aylık süreyi kendiliğinden durdurmaz.
Alacak ve tazminat davalarında arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Son tutanağın aslı veya onaylı örneği dava dilekçesine eklenir.[9] Başvuru tarihinden son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar zamanaşımı durur.[10] Kanun metni mevzuat.gov.tr adresinde yer alır.
Zamanaşımı beş yıldır. Kıdem tazminatı, bildirim şartına uyulmadan fesihten doğan tazminat, kötüniyet tazminatı ve yıllık izin ücreti için bu süre özel olarak öngörülmüştür.[11] Ücret alacaklarında da süre beş yıldır.[12] Süre, alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar.[13] Muacceliyet tarihi alacağa göre değiştiği için her kalem ayrı hesaplanmalıdır.
Yargıtay Hükümsüz İbranamedeki Ödemeyi Nasıl Değerlendirir?
Hükümsüz ibraname, alınan paranın yok sayılacağı anlamına gelmez. Yargıtay 22. Hukuk Dairesi bu ayrımı açıkça yapmıştır. Karara göre, ibraname unsurları taşımadığı için hükümsüzdü, fakat işçinin nakden aldığını yazdığı makbuz niteliğindeki belgeler ayrıca incelenmeliydi.
“Ancak banka dışı yollarla yapılan ödemelerde de borç ibra yerine tamamen veya kısmen ifa yoluyla sona ermiş olur.”
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2017/18959, K.2019/410, 10.01.2019 (bozma)
Aynı kararda bir aylık bekleme süresinin yalnızca ibra sözleşmesinin düzenlenme zamanıyla ilgili olduğu, ödeme tarihini ertelemediği de belirtilmiştir. Yani fesihle birlikte kıdem tazminatı, ihbar tazminatı ve izin ücreti muaccel hale gelir. Ödemenin bir ay beklemesi gerekmez.[14]
İmzalanmış İbraname Üç Farklı Durumda Nasıl Sonuçlanır?
Fesihten Üç Gün Sonra İmzalanan İbraname
Sözleşme 5 Ekim’de sona ermiş, belge 8 Ekim’de imzalanmıştır. Aradan bir ay geçmediği için belge kesin hükümsüzdür. Alınan para ise ödeme sayılır ve eksik kalan tutar için arabuluculuk yoluyla alacak talep edilebilir.
Genel İfadeyle ve Elden Ödemeyle İmzalanan İbraname
Belgede “tüm alacaklarımı aldım” yazar, rakam yoktur ve para elden verilmiştir. Alacağın türü, miktarı ve banka ödemesi eksik olduğundan ibra geçerli sayılmaz. Elden ödeme tartışmalıdır. TBK m.420/3 banka aracılığını arar, ancak Yargıtay 22. HD (kapatılan daire) banka dışı ödemeyi ifa saymıştır. Elden alınan tutar bu yüzden kanıtlanabilirse ödeme olarak dikkate alınabilir.
Bir Ay Sonra Şartlara Uygun Düzenlenen İbraname
Belgede kalemler ve rakamlar yazılı, ödeme bankadan yapılmıştır. Bu durumda ibra edilen kalemler için dava açmak zorlaşır. Belgede yazmayan kalemler ibra dışında kalabilir. İmza baskıyla alındıysa korkutma hükümleri devreye girer. Korkutulan taraf sözleşmeyle bağlı değildir ve bu durumu etkinin ortadan kalktığı andan başlayarak bir yıl içinde bildirmelidir.[15] Baskıyla imza konusu istifaya zorlama yazısında da ele alınmıştır.
İbraname İmzalarken Hangi Hatalardan Kaçınılmalıdır?
- Belgenin kopyasını almadan imza atmak.
- Tarih ve tutar alanları boşken imzalamak.
- Rakam yazmayan genel cümleleri okumadan kabul etmek.
- Elden ödeme alıp dekont veya makbuz istememek.
- İşe iade için bir aylık süreyi “ibraname var” diye ihmal etmek.
- Sözlü vaadin yazıya geçirilmediğini fark etmemek.
İmzadan sonra saklanacak belgeler de önemlidir. İbranamenin kopyası, banka dekontu, son bordrolar, SGK hizmet dökümü ve işverenle yapılan yazışmalar bir arada tutulmalıdır. Sonradan hesap yapılması gerekirse bu kayıtlar ödenen kalemlerin neler olduğunu gösterir.
Haklarınızın bütününü gözden geçirmek için işten çıkarılan işçinin hakları yazısı kullanılabilir. Fazla çalışma alacağı varsa fazla mesai hesaplama aracı, yıllık izin ücreti için yıllık izin ücreti hesaplama aracı tutarı tahmin etmeye yardımcı olur.
İbraname Hakkında Sık Sorulan Sorular
İbraname nedir, imzalamak zorunlu mu?
İbraname, işçinin işverene karşı alacağından vazgeçtiğini yazılı bildirdiği belgedir. Kanunda işçiye ibraname imzalama yükümlülüğü getiren bir hüküm yoktur. Bu alacaklar fesihle muaccel olur.
Bir ay dolmadan imzalanan ibraname geçerli mi?
Hayır. Sözleşmenin sona ermesinden başlayarak en az bir aylık süre geçmeden yapılan ibra kesin olarak hükümsüzdür. Alınan para ise ödeme olarak dikkate alınır.
İhtirazi kayıt koymak zorunlu mu?
Kanun metninde böyle bir şart yoktur. Ancak imza anında saklı tutulan alacakları yazmak, ibranamenin kapsamı tartışılırken işçiye yardımcı olur.
İbraname imzalayan işçi dava açabilir mi?
Belge m.420 şartlarını taşımıyorsa açabilir. Şartlar tamsa ibra edilen kalemler için dava zorlaşır. Alacak davasından önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır.
İbraname imzalandıktan sonra işe iade davası açılabilir mi?
İşe iade için fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurulur. İbraname imzası bu süreyi kendiliğinden durdurmaz. Belgenin işe iade hakkını etkileyip etkilemediği, metnine bakılarak ayrıca değerlendirilir.
İbraname imzalandıktan sonra alacak zamanaşımı ne kadardır?
Kıdem, ihbar, yıllık izin ücreti ve ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıldır. Arabulucuya başvuru, son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar zamanaşımını durdurur.
Kaynaklar
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.132. ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.420/2. ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.420/4. ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.420/3. ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2014/18777, K.2015/31535, 09.11.2015 (bozma, oybirliği). ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2014/33685, K.2016/5304, 08.03.2016 (bozma, oybirliği). ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.20/1. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.18/1. ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/1 ve m.3/2. ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/17. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu ek m.3. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.32/son. ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.149/1. ↩
- Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2017/18959, K.2019/410, 10.01.2019. ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.37/1 ve m.39/1. ↩