Fesih bildirimi cuma günü elinize geçti. Hafta sonu akla gelen ilk soru, kıdem tazminatının kaç para tutacağıdır. Rakamın büyük kısmı başka bir soruya bağlıdır. Kıdem tazminatına esas ücret nedir ve hangi tarihteki ücret baz alınır?
Bordroda yazan maaş her zaman bu ücretle aynı değildir. Yemek, servis, düzenli prim ve ikramiye gibi kalemler hesaba girebilir. Hesaplanan tutar ayrıca bir üst sınıra, yani tavana da takılabilir.
Önce ücretin neleri kapsadığı, sonra değişken ücret ve zam halleri, ardından tavanın fesih tarihine göre uygulanışı anlatılır.
Kıdem Tazminatına Esas Ücret Hangi Kalemlerden Oluşur?
Kanun hesabı son ücret üzerinden yapar. Her tam hizmet yılı için işçiye 30 günlük ücreti tutarında kıdem tazminatı ödenir.[1] 1475 sayılı Kanunun diğer maddeleri 4857 ile yürürlükten kaldırılmış, yalnız bu madde yürürlükte bırakılmıştır.[2]
Kıdem tazminatına esas ücret yalnızca çıplak maaş değildir. Kanun, asıl ücrete ek olarak işçiye sağlanan para ve para ile ölçülebilen sözleşmeden ya da kanundan doğan menfaatlerin de hesaba katılacağını söyler. Alışılmış deyimle bu tutara giydirilmiş brüt ücret denir. Asıl ücretin tanımı da 4857 sayılı İş Kanunu m.32 içinde yer alır ve işçiye bir iş karşılığında para ile ödenen tutarı anlatır.[3]
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi hesaba ikramiyeyi, devamlılık arz eden primi, yakacak ve giyecek yardımını katar. Kira, aydınlatma, servis ve yemek yardımı ile özel sağlık ve hayat sigortası primleri de bu gruptadır.[4] Hesap, eline geçen net tutar üzerinden değil, kesintilerden önceki brüt tutar üzerinden yapılır.
| Kalem | Hesaba girer mi? | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Sabit aylık ücret | Girer | Brüt tutar esastır |
| Düzenli prim ve ikramiye | Girer | Devamlılık aranır |
| Yemek, servis, yakacak | Girer | İşverence sağlandığı ispatlanmalı |
| Bir kereye mahsus ödeme | Genellikle girmez | Düzenli olup olmadığına bakılır |
Son satırın dayanağı, Yargıtay’ın düzenli olmayan, tek seferlik primi giydirilmiş ücrete katmamasıdır. Aynı kararda, yeni gelen müdürün bir kez verdiği prim nedeniyle aylık prim varmış gibi hesap yapılması bozma sebebi sayılmıştır.
Fesih Anında İlk Bakılacak Üç Şey Nedir?
- Fesih tarihi. Bildirimin ele geçtiği gün ile iş sözleşmesinin fiilen sona erdiği gün farklı olabilir. Hem ücret hem tavan, bu sona erme anına göre aranır. Bildirimin nasıl yapılacağı fesih bildirimi yazısında anlatılmıştır.
- Son bir yıldaki ücret hareketi. Son on iki ayın bordroları, banka dekontları ve zam yazıları yan yana konmalıdır. Zam ya da prim değişikliği varsa hesap yöntemi değişir.
- Ücrete bağlı yan kalemler. Yemek kartı, servis, yakacak yardımı ve düzenli primlerin hangi aylarda ne kadar ödendiği not edilmelidir. Sözleşmede yazmayan ama fiilen sürekli verilen kalemler de önemlidir.
Kıdem hakkının doğup doğmadığı ayrı bir sorudur. Hizmet süresi ve fesih türü için kıdem tazminatı şartları yazısına bakılabilir.
Ücret Sabit Değilse veya Yıl İçinde Zam Yapıldıysa Hesap Nasıl Değişir?
Ücretin sabit olmadığı işlerde kanun ayrı bir yöntem getirir. Parça başı, akort, götürü veya yüzde usulüyle ücret alan işçide son bir yıl içinde ödenen ücret toplanır ve o sürede çalışılan günlere bölünür. Çıkan ortalama günlük tutar hesabın temelidir.
Zam konusunda da özel bir kural vardır. Son bir yıl içinde ücrete zam yapılmışsa kıdem tazminatına esas ücret, işten ayrılma tarihi ile zam tarihi arasında alınan ücretin aynı süredeki çalışılan günlere bölünmesiyle bulunur. Böylece eski ve yeni ücret karıştırılmaz.
Bu kural, eski ücretle çalışılan ayların ortalamaya dahil edilmemesini sağlar. Fesihten kısa süre önce zam alan işçi için bu önem taşır. Zamdan sonraki dönem kısaysa bordro kayıtlarının eksiksiz toplanması gerekir.
Kıdem Tazminatı Tavanı Nedir ve Fesih Tarihine Göre Nasıl Uygulanır?
Tavan, bir hizmet yılı için ödenecek kıdem tazminatının üst sınırıdır. Kanun, sözleşmelerle belirlenen yıllık kıdem tazminatının en yüksek Devlet memuruna bir hizmet yılı için ödenecek azami emeklilik ikramiyesini geçemeyeceğini düzenler. Yargıtay bu sınırı genel tavan olarak adlandırır ve hesapta gözetir.[5] Tutar dönemsel olarak güncellendiği için güncel değere hesaplama aracından bakılmalıdır. Güncel değer için kıdem tazminatı hesaplama aracına, genel çerçeve için kıdem tazminatı nedir yazısına bakılabilir.
Uygulamada işleyiş şöyledir. Giydirilmiş ücretle bulunan yıllık tutar tavanın altında kalıyorsa gerçek ücret esas alınır. Üstünde kalıyorsa her hizmet yılı için tavan tutarı uygulanır. Kısacası iki tutardan düşük olanı geçerli olur.
Hangi dönemin tavanının uygulanacağı fesih tarihine bağlıdır. Yargıtay genel tavanın iş sözleşmesinin feshedildiği andaki tavan olduğunu belirtir. Önelli feshte önelin bittiği tarih, işe iade sonrası işe başlatılmayan işçide işe başlatmama tarihi esas alınır.
Fesih bildirimi ile sona erme günü arasındaki ihbar süresi bu yüzden önemlidir. Süreler çalışma süresine göre iki ile sekiz hafta arasında değişir ve sözleşmeyle artırılabilir.[6] Bu süre içinde tavan güncellenirse sonuç değişebilir. İhbar tazminatı tarafı için ihbar tazminatı yazısı ve ihbar tazminatı hesaplama aracı kullanılabilir.
Esas Ücret ve Tavan için Hangi Tarih Geçerlidir?
| Durum | Esas alınan tarih | Nereye bakılır? |
|---|---|---|
| Ücret sabit | Fesih tarihindeki ücret | Son bordro |
| Ücret değişken | Son bir yıl ortalaması | On iki aylık bordro |
| Yıl içinde zam var | Zam tarihinden fesihe kadar | Zam yazısı, bordro |
| Önelli fesih | Önelin bittiği günün tavanı | Fesih yazısı, SGK çıkış tarihi |
Tabloyu okurken aynı kişi için ücret ve tavanın farklı tarihlere bağlı olabileceği akılda tutulmalıdır. Kıdem tazminatına esas ücret, kanun metnindeki yönteme göre belirlenir. Tavan ise Yargıtay’ın ifadesiyle feshin gerçekleştiği andaki tavandır.
Üç Farklı Durumda Esas Ücret Nasıl Bulunur?
Birinci durumda satış temsilcisi vardır. Maaşı düşük, primi yüksektir ve prim satış rakamına göre aylık değişir. Kıdem tazminatına esas ücret bu durumda da primi içerir. Yargıtay, prim değişkenlik gösterse de giydirilmiş ücret kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini belirtir.
İkinci durumda işçi, fesihten dört ay önce zam almıştır. Kıdem tazminatına esas ücret için tüm yılın değil, zamdan sonraki dönemin ödemeleri kullanılır. Eski ücretle geçen aylar bu hesaba katılmaz.
Üçüncü durum, dört haftalık ihbar süresi tanınarak yapılan fesihtir. Bildirim bir tavan dönemi içinde yapılmış, önel ise yeni bir tavan dönemine sarkmış olabilir. Böyle bir durumda önelin bittiği günün tavanı uygulanır. Bildirim tarihi ile önelin bitiş tarihi bu yüzden ayrı ayrı not edilmelidir.
Yargıtay Esas Ücret ve Tavan için Ne Diyor?
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi bir kararında esas ücretin brüt olduğunu ve yan ödemelerin hesaba katılacağını açıkça ifade etmiştir.
“Kıdem tazminatı hesabında dikkate alınması gereken ücret, işçinin brüt ücretidir. O halde, kıdem tazminatı, işçinin fiilen eline geçen ücreti üzerinden değil, sigorta primi, vergi sendika aidatı gibi kesintiler yapılmaksızın belirlenen brüt ücret göz önünde tutularak hesaplanır.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2016/22431, K.2020/9592, 28.09.2020 (bozma, oybirliği)
Tavanın hangi tarihe göre belirlendiği konusunda ise aynı daire şu ilkeyi yinelemiştir.
“Genel tavan, iş sözleşmesinin feshedildiği andaki tavandır. Önelli fesih halinde önelin son bulduğu tarih tavanın tespitinde dikkate alınır.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2014/18055, K.2015/32909, 18.11.2015 (bozma, oybirliği)
İkinci kararda mahkemenin tavanı gözetmeden yaptırdığı bilirkişi hesabı bozma sebebi olmuştur. Daire, fesih tarihinde geçerli tavanla yeniden hesap yapılması gerektiğini belirtmiştir.
Esas Ücret Hesabında Hangi Yanlışlar Sık Yapılır?
Kıdem tazminatına esas ücret hesabında yinelenen hatalar aşağıdaki gibidir.
- Net maaşı esas almak. Hesap kesintiler düşülmeden önceki brüt tutardan başlar.
- Yan kalemleri unutmak. Düzenli yemek, servis ve prim ödemeleri tutarı yükseltir.
- Bir kereye mahsus ödemeyi yıllık prim saymak. Düzenlilik yoksa kalem hesaba girmeyebilir.
- Güncel olmayan tavanı kullanmak. Eski tarihli bir tablo yanlış sonuç verir.
- Tavanı fesih tarihine göre değil, dava tarihine göre aramak.
- İmza atılan belgeyi okumadan teslim etmek. İbraname ve ikale sözleşmesi metninde tutar gösteriliyorsa, kalemlerin esas ücretle uyumlu olup olmadığı kontrol edilmelidir.
Tutarları kendi başınıza denemek isterseniz brütten nete hesaplama aracıyla brüt ve net farkını görebilirsiniz. Nihai kıdem rakamı için yine kıdem tazminatı hesaplama aracına dönülür.
Kıdem Tazminatı Alacağı için Süre ve Arabuluculuk Nasıl İşler?
Kıdem tazminatı alacağında zamanaşımı süresi beş yıldır.[7] Sürenin hangi günden başladığı dosyadaki somut olaya göre belirlenir. Bu nedenle fesih tarihini ve beş yıllık sürenin bitişini takvime yazmak yararlıdır.
İşçi alacağına dayanan davada arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Başvuru yapılmadan dava açılırsa mahkeme davayı usulden reddeder.[8] Anlaşma sağlanamazsa son tutanak dava dilekçesine eklenir.
Kıdem tazminatı zamanında ödenmezse hakim, gecikme süresi için ödenmeyen süreye göre mevduata uygulanan en yüksek faize hükmeder. Alacağı ihtar yoluyla istemek için kıdem tazminatı ihtarnamesi örneği yazısından yararlanılabilir. Kanun metnini mevzuat.gov.tr adresinden okumak da mümkündür.
Esas Ücret ve Tavan Hakkında Sık Sorulan Sorular
Kıdem tazminatına esas ücret bordrodaki maaş mıdır?
Her zaman değildir. Esas ücret, asıl ücrete ek olarak para ile ölçülebilen düzenli menfaatleri de kapsar. Hesap brüt tutar üzerinden yapılır.
Yemek ve servis yardımı kıdem tazminatına eklenir mi?
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi bu yardımları hesaba katılacak kalemler arasında sayar. İşverence fiilen sağlandığı bordro, tanık ve benzeri delillerle gösterilmelidir.
Ücret her ay değişiyorsa hangi tutar esas alınır?
Kıdem tazminatına esas ücret için ücretin sabit olmadığı hallerde son bir yıl içinde ödenen ücret toplanır ve çalışılan günlere bölünür. Çıkan ortalama günlük ücret hesabın temelini oluşturur.
Kıdem tazminatı tavanı kaç TL?
Tavan dönemsel olarak güncellenir. Bu nedenle sabit bir rakam yazmak doğru olmaz. Fesih tarihindeki değere kıdem tazminatı hesaplama aracından bakılabilir.
Tavan fesih tarihine mi dava tarihine mi göre belirlenir?
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi tavanın iş sözleşmesinin feshedildiği andaki tavan olduğunu belirtir. Önelli feshte önelin bittiği tarih dikkate alınır.
Kıdem tazminatı için dava açmadan önce arabulucuya gitmek gerekir mi?
Evet. İşçi alacağı davalarında arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Başvuru yapılmadan açılan dava usulden reddedilir.
Kaynaklar
- 1475 sayılı İş Kanunu m.14. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.120. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.32. ↩
- Yargıtay 9. HD, E.2016/22431, K.2020/9592, 28.09.2020. ↩
- Yargıtay 9. HD, E.2014/18055, K.2015/32909, 18.11.2015. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.17. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu ek m.3. ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/1. ↩