Cuma akşamı işyerinde bir duyuru okundu. Yeniden yapılanma kararı alınmış, çok sayıda iş sözleşmesi sona erecekti. Pazartesi sabahı masanıza kendi adınıza yazılmış bir fesih bildirimi bırakıldı. Bu tür bir toplu işçi çıkarma kanunda ayrı bir usule bağlanmıştır ve her aşamanın kendi süresi vardır. Aşağıda önce işverenin yapması gerekenler, sonra işçinin hangi tarihlerde hangi kapıya gideceği sırayla anlatılıyor.
Fesih Yazısı Elinize Geçtiğinde İlk Bakılacak Üç Şey Nedir?
- Yazının tebliğ tarihi. İşe iade için arabulucuya başvuru süresi bu günden başlar. Zarfı, imza kaşesini ve varsa e-posta kaydını saklayın.
- Yazıda geçen sebep. Kanun, fesih sebebinin açık ve kesin biçimde yazılmasını ister. “Yapılandırma” gibi tek kelimelik bir ifade eksik kalabilir.
- İşyerindeki işçi sayısı ve kıdeminiz. İşyerinde otuz veya daha fazla işçi çalışıyorsa ve altı aylık kıdeminiz varsa işe iade yolu açıktır. Bu iki bilgi, sonraki tüm süreleri hangi satırdan okuyacağınızı belirler.
Fesih bildiriminin biçimi ayrıca fesih bildirimi nasıl yapılır yazısında anlatılmıştır.
Toplu İşçi Çıkarma Sayılması için Kaç İşçinin İşine Son Verilmelidir?
İş Kanunu’nun 29. maddesi, en az yirmi işçi çalışan işyerlerinde çıkarılan işçi sayısına bakar. Sayı, işyerindeki toplam işçiye göre değişir.[1]
| İşyerindeki İşçi Sayısı | Toplu Çıkarma Sayılan En Az Sayı | Örnek |
|---|---|---|
| 20 ile 100 arası | 10 işçi | 60 işçili işyerinde 10 kişi |
| 101 ile 300 arası | İşçilerin en az yüzde onu | 250 işçili işyerinde 25 kişi |
| 301 ve üzeri | 30 işçi | 800 işçili işyerinde 30 kişi |
Sayım, bir aylık süre içindeki fesihlere göre yapılır. Aynı tarihte ya da farklı tarihlerde bildirimli feshedilen sözleşmelerin hepsi toplanır. İşveren çıkarmaları iki üç haftaya bölerek eşiğin altında kalmayı deneyebilir, ancak aylık toplam eşiği geçerse usul işlemeye başlar.
Mevsim ve kampanya işlerinde, çıkarma işin niteliğine bağlı olarak yapılıyorsa toplu çıkarma hükümleri uygulanmaz. İşyeri bütünüyle ve kesin olarak kapatılıyorsa daha hafif bir bildirim yeterlidir. İşveren durumu en az otuz gün önce bölge müdürlüğüne ve Türkiye İş Kurumu’na bildirir, ayrıca işyerinde ilan eder.
İşveren Fesihten Önce Kime Ne Bildirmek Zorundadır?
İşveren, ekonomik, teknolojik ya da yapısal bir gerekçeyle toplu çıkarma yapmak istiyorsa bunu en az otuz gün önceden yazıyla bildirir. Bildirim üç yere yapılır. Bunlar işyeri sendika temsilcileri, ilgili bölge müdürlüğü ve Türkiye İş Kurumu’dur. Bildirimde çıkarmanın sebepleri, etkilenecek işçi sayısı ve grupları ile fesihlerin hangi zaman diliminde yapılacağı bulunmalıdır.
Bildirimden sonra işveren ile işyeri sendika temsilcileri görüşür. Gündemde çıkarmayı önlemek, çıkarılacak sayıyı azaltmak ve işçiler üzerindeki olumsuz etkiyi en aza indirmek vardır. Görüşme sonunda toplantının yapıldığını gösteren bir belge düzenlenir. Maddenin tam metnini mevzuat.gov.tr üzerindeki 4857 sayılı Kanun sayfasından okuyabilirsiniz.
Fesih bildirimleri, işverenin bölge müdürlüğüne bildirim yaptığı tarihten otuz gün sonra hüküm doğurur. Yani elinizdeki yazı, otuz günlük bekleme dolmadan sözleşmenizi sona erdirmez. Bu bekleme ile iş sözleşmesindeki bildirim süresinin nasıl birleşeceğini kanun metni ayrıca yazmaz. Yazıdaki tarihleri ayrı ayrı not almak gerekir.
Bu usule uymayan işverene, işten çıkardığı her işçi için ayrı idari para cezası verilir.[2] Ceza tutarı zamanla değiştiği için burada yazılmamıştır.
Toplu Çıkarılan İşçi için Hangi Süreler İşler?
| Aşama | Süre | Süre ne zaman başlar | Kime başvurulur |
|---|---|---|---|
| İşverenin bildirimi | En az 30 gün önce | Fesihlerden önce | Sendika temsilcisi, bölge müdürlüğü, İş Kurumu |
| Fesihlerin hüküm doğurması | 30 gün sonra | Bölge müdürlüğüne bildirim | – |
| Bildirim süresi | 2, 4, 6 veya 8 hafta | Kıdeme göre | İşveren |
| Arabulucuya başvuru (işe iade) | 1 ay | Fesih bildiriminin tebliği | Arabuluculuk bürosu |
| Arabuluculuk görüşmesi | 3 hafta, zorunlu halde 1 hafta daha | Arabulucunun görevlendirilmesi | Arabulucu |
| İş mahkemesinde dava | 2 hafta | Son tutanağın düzenlendiği gün | İş mahkemesi |
| İşe başlamak için başvuru | 10 iş günü | Kesinleşen kararın tebliği | İşveren |
| İşe çağrılmada öncelik | 6 ay | Toplu çıkarmanın kesinleşmesi | İşveren |
| Kıdem ve ihbar tazminatı | 5 yıl zamanaşımı | Hakkın doğduğu tarih | Önce arabulucu, sonra iş mahkemesi |
İşe iade için bir ay içinde arabulucuya başvurmayan ya da son tutanaktan sonra iki hafta içinde dava açmayan işçi bu hakkını yitirebilir.[3] Başvuru, karşı tarafın yerleşim yerindeki ya da işin yapıldığı yerdeki arabuluculuk bürosuna yapılır. İstanbul’da işyeri Bakırköy adliyesi çevresindeyse bu çevredeki büro, Anadolu yakasındaysa o yakadaki büro devreye girer. Arabuluculuk sürecinin tamamı 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu madde 3’te yer alır.
Toplu Fesihte İhbar Tazminatı, Kıdem Tazminatı ve İşsizlik Ödeneği Nasıl İşler?
Toplu çıkarma, iş sözleşmesinin bildirimli feshidir. Madde 29, çıkarmayı “17 nci madde uyarınca” sona erdirilen sözleşmelerle tanımlar. Bu yüzden bildirim süresi ya da karşılığındaki ücret gündeme gelir. Süre kıdeme göre iki, dört, altı veya sekiz haftadır; sözleşmeyle azaltılamaz ama artırılabilir. İşveren bildirim süresine uymazsa, bu süreye ait ücret tutarında ihbar tazminatı öder.[4] Bildirim süresi içinde ücret kesilmeden günde en az iki saat iş arama izni de kullanılır.[5] Tutarı ihbar tazminatı hesaplama aracıyla görebilirsiniz.
Kıdem tazminatı, işverenin 4857 sayılı Kanun’un 25. maddesinin ikinci bendindeki haklı nedenlerle yaptığı fesih dışındaki hallerde doğar. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’ne göre aynı işverende en az bir yıl çalışmış olmak gerekir.[6] Koşullar için kıdem tazminatı yazısına, hesap için kıdem tazminatı hesaplama aracına bakılabilir. Tutarlar her dönem güncellendiği için burada rakam verilmemiştir.
İşsizlik ödeneği için hizmet sözleşmesinin sona ermesinden önceki son 120 gün sözleşmeye tabi çalışmış olmak ve son üç yılda en az 600 gün prim ödemiş olmak gerekir. Hak, Türkiye İş Kurumu’na süresinde şahsen başvurularak kullanılır.[7] Süre ve miktar için işsizlik maaşı hesaplama sayfası kullanılabilir.
Toplu Fesihte İşe İade Davası Açılabilir mi?
Evet, kanun bunu açıkça korur. Madde 29’un son hükmüne göre işveren, toplu çıkarma kurallarını işe iade korumasını engellemek için kullanamaz. Aksi halde işçi 18, 19, 20 ve 21. maddelere göre dava açabilir. İşçinin işe iade koşulları yine aranır. İşyerinde otuz veya daha fazla işçi, en az altı aylık kıdem ve belirsiz süreli sözleşme gerekir.[8]
Toplu çıkarmada çoğu zaman gösterilen sebep işletmenin gerekleridir. İşverenin kararı belgede yazılıdır ama mahkeme iki soruya bakar. Karar keyfi mi, fesih bu karar yüzünden kaçınılmaz mı? Geçerli nedenin ispatı işverene aittir.[9] Bu denetimin ölçütlerini geçerli nedenle fesih yazısı, davanın seyrini işe iade davası yazısı anlatır.
Mahkeme feshi geçersiz bulursa işveren işçiyi başvurusundan sonra bir ay içinde işe başlatmak zorundadır. Başlatmazsa işçiye dört ile sekiz aylık ücreti tutarında tazminat ödenir. Boşta geçen süre için de en fazla dört aya kadar ücret ve diğer haklar ödenir.[10]
Üç Farklı İşyerinde Toplu Çıkarma Sınırı Nasıl Hesaplanır?
Birinci işyerinde seksen işçi çalışıyor. İşveren bir ay içinde dokuz işçiyi çıkarıyor. Sınır on olduğu için toplu çıkarma usulü başlamaz. Üç hafta sonra iki işçi daha çıkarılırsa aylık toplam on bire ulaşır ve usul işlemeye başlar. Bildirim yapılmamışsa idari para cezası konusu doğar.
İkinci işyerinde iki yüz elli işçi çalışıyor. Eşik yüzde ondur, yani yirmi beş işçi. Yirmi dört işçinin çıkarılması toplu çıkarma sayılmaz. Yirmi beşinci işçiyle birlikte toplu çıkarma sayılır.
Üçüncü işyerinde yirmi altı işçi çalışıyor ve on işçi çıkarılıyor. Eşik karşılandığı için toplu çıkarma hükümleri uygulanır. Ancak işyerinde otuz işçi bulunmadığından işe iade davasının şartı oluşmaz. Bu işçiler için bildirim süresi, ihbar ve kıdem tazminatı konuları öne çıkar.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi Toplu Çıkarmada Geçerli Nedeni Nasıl Arıyor?
Bir belediyenin 4857 sayılı Kanun’un 29. maddesine dayanarak 27 işçinin sözleşmesini sona erdirdiği olayda, bölge adliye mahkemesi daireleri arasında çelişkili kararlar çıktı. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi uyuşmazlığı giderdi. Kararda bildirim usulünün tek başına yetmediği, feshin ayrıca geçerli nedene dayanması gerektiği vurgulandı.
“Toplu işçi çıkarmanın da geçerli bir nedene dayanması gerekir.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2023/3529, K.2023/3640, 13.03.2023 (bölge adliye mahkemeleri arasındaki uyuşmazlığın giderilmesi, oybirliği)
Aynı kararda işveren, izne çıkarma gibi daha hafif bir yolun denenip denenmediğine göre değerlendirildi. Feshin son çare olduğu ispatlanamadığından geçerli neden kabul edilmedi.[11] Bu karar yalnız o olaydaki belediye feshini anlatır. Her dosya kendi delillerine göre değerlendirilir.
Toplu Çıkarma Sırasında Hangi Hamleler Hak Kaybına Yol Açar?
- Fesih yazısını ve ekleri kaybetmek. Tebliğ tarihi arabulucuya başvuru süresinin başlangıcıdır.
- Bir aylık süreyi beklemek. Görüşmelerin sürmesi ya da işverenden söz alınması süreyi durdurmaz.
- Ödeme belgesini okumadan imzalamak. İbraname geçerli sayılmak için sözleşmenin bitiminden en az bir ay sonra yapılmalı, alacağın türünü ve miktarını açıkça yazmalı ve ödeme banka yoluyla eksiksiz yapılmalıdır. Aksi halde ibraname kesin hükümsüzdür.[12] Ayrıntı için ibraname nedir yazısına bakılabilir.
- Her çıkış paketini kabul etmek. Çıkış paketi adıyla sunulan bir ikale sözleşmesi, sözleşmenin işveren feshiyle bittiği iddiasını zayıflatabilir. İmzadan önce metin okunmalı ve hak kalemleri sorulmalıdır.
- İşe çağırma önceliğini unutmak. İşveren çıkarmadan sonra altı ay içinde aynı nitelikte iş için işçi alacaksa nitelikleri uygun olanları tercihen çağırır.
Tüm haklar ve ilk adımlar için işten çıkarılan işçinin hakları yazısı da okunabilir.
Toplu İşçi Çıkarma Hakkında Sık Sorulan Sorular
Kaç işçi çıkarılınca toplu işçi çıkarma sayılır?
İşyerinde 20 ile 100 işçi varsa en az 10, 101 ile 300 işçi varsa en az yüzde on, 301 ve üzerinde işçi varsa en az 30 işçinin bir aylık süre içinde bildirimli feshi gerekir.
İşveren bildirimi yapmazsa fesih geçersiz olur mu?
İşveren her çıkardığı işçi için idari para cezası alır. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin 2023 tarihli kararında bildirim koşullarına uyulmamasının feshi kendiliğinden geçersiz kılmadığı, ayrıca geçerli nedenin aranacağı belirtilmiştir.
Toplu çıkarılan işçi aynı işyerine yeniden alınır mı?
İşveren, çıkarmanın kesinleşmesinden sonraki altı ay içinde aynı nitelikte iş için yeniden işçi almak isterse, nitelikleri uygun olanları tercihen işe çağırır. Kanun bu öncelik süresini altı ay olarak yazar.
Yirmi işçiden az çalışan işyerinde bu usul uygulanır mı?
Madde 29’daki eşikler 20 işçiyle başlar. Daha küçük işyerinde bu madde kapsamında toplu çıkarma sayılmaz. Bireysel fesih kuralları, bildirim süresi ve tazminat hakları ise devam eder.
Toplu çıkarılan işçi işsizlik ödeneği alabilir mi?
Hizmet sözleşmesinden önceki son 120 gün çalışma ve son üç yılda 600 gün prim şartı sağlanıyorsa, Türkiye İş Kurumu’na süresinde başvurarak ödenekten yararlanılabilir. Koşulları İşsizlik Sigortası Kanunu m.50 ve m.51 belirler.
Toplu fesihte kıdem ve ihbar tazminatı davası için hangi süre işler?
İkisinde de zamanaşımı beş yıldır. Dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Arabuluculuk başvurusundan son tutanağa kadar zamanaşımı durur.
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.29. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.100. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.20, m.21 ve ek m.3 ile 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/10. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.17. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.27. ↩
- 1475 sayılı İş Kanunu m.14/1; 4857 sayılı İş Kanunu m.25/II ve geçici m.1. ↩
- 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu m.50 ve m.51. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.18/1 ve m.29. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.20/2. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.21. ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2023/3529, K.2023/3640, 13.03.2023. ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.420/2. ↩