Pazartesi sabahı yeni vardiya çizelgesi asıldı ve gece çalışması sütununda adınız var. Geçen hafta gündüz postasındaydınız. Şimdi önce sınırların aşılıp aşılmadığına bakmak gerekir.
Kanun bu çalışma biçimini hem süre hem düzen bakımından sınırlar. Yazıda gece dönemi, posta değişimi, sağlık muayenesi ve yasaklı işçiler sırayla anlatılıyor. Ücret farkını hesaplamak için fazla mesai ücreti hesaplama aracı kullanılabilir.
Yeni Gece Çizelgesinde İlk Bakılacak Üç Şey Nedir?
Çizelgeyi aldıktan sonra önce şu üç noktaya bakın.
- Vardiyanın gece dönemine düşen kısmını ve toplam süresini yazın. Günlük süre yedi buçuk saati geçiyorsa istisna kapsamında olup olmadığınızı ayrıca kontrol edin.
- Gece postasından gündüz postasına geçiş saatlerini işaretleyin. Posta değişiminde kesintisiz en az on bir saat dinlenme gerekir.
- Yaşınızı ve sağlık durumunuzu hatırlayın. On sekiz yaşından küçük işçiler ile gebe ve emziren kadınlar için ayrı yasaklar vardır.
Gece Çalışması Hangi Saatlerde Sayılır ve En Çok Kaç Saat Sürer?
İş Kanunu geceyi en geç 20.00’de başlayıp en erken 06.00’ya kadar süren dönem olarak tanımlar. Bu dönem her halde en fazla on bir saat sürer.[1] Bazı işler ve yöreler için gece başlangıcının daha erkene alınması gibi uygulama biçimleri yönetmelikle belirlenebilir.[2]
İşçilerin gece çalışmaları yedi buçuk saati geçemez.[3] Aynı fıkra turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol araştırma, arama ve sondaj işlerinde bir istisna tanır. Bu işlerde işçinin yazılı onayı alınırsa yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir. Kadın çalışanlar için yönetmelik aynı istisnayı yalnız turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmeti işlerinde tanır. Petrol araştırma, arama ve sondaj işleri kadın çalışan bakımından bu maddede sayılmamıştır.[4]
Özel güvenlik ve çağrı merkezi gibi sektörlerdeki çalışma düzeni sektörel işçi hakları yazısında ele alınır.
Postalar halinde yürütülen işlerde, çalışma süresinin yarısından çoğu gece dönemine rastlayan postanın çalışması gece çalışması sayılır.[5] İstisna kapsamındaki turizm, özel güvenlik, sağlık ve petrol işyerlerinin tanımı da aynı maddede yer alır. Yönetmeliğin tam metni mevzuat.gov.tr’de Postalar Halinde İşçi Çalıştırılması Yönetmeliği sayfasında yayımlıdır.
Gece Postalarında Çalıştırma Düzeni ve Haftalık Vardiya Değişimi Nasıl İşler?
Gece ve gündüz işletilen, nöbetleşe işçi postaları kullanılan işlerde postalar sıraya konur. Bir çalışma haftası gece çalıştırılan işçi, ondan sonra gelen ikinci çalışma haftası gündüz çalıştırılır.[6] Gece ve gündüz postalarında iki haftalık nöbetleşme de uygulanabilir.
Yönetmelik aynı düzeni tekrarlar. Zorunluluk olmadıkça işçilerin postaları değiştirilemez.[7] Postası değişecek işçi kesintisiz en az on bir saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz.[8]
Sabah 06.00’da gece vardiyasından çıkan işçinin aynı gün 14.00’te başlayan postaya yazılması bu kurala takılır. Aradaki süre sekiz saattir. Çizelgede böyle bir geçiş görürseniz tarihini not edin.
Posta sayısı, her postanın başlama ve bitiş saatleri, işçi adları, ara dinlenmeleri ve hafta tatilleri işyerinde kolayca okunacak şekilde ilan edilir.[9] Sürekli işletilen işlerde 24 saat içinde en az üç posta kurulur. Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol işlerinde posta sayısı ikiye indirilebilir.[10]
Hafta tatili nöbetleşme yoluyla ve en az 24 saat olarak verilir.[11] Tatil gününe denk gelen çalışmanın karşılığı için hafta tatili ücreti yazısına bakılabilir. Posta düzeni değişikliği yüzünden çalışma süresi kısalan işçinin ücretinden indirim yapılamaz.[12]
Gece Postasında Sağlık Gözetimi ve İşçi Muayenesi Nasıl Yapılır?
İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işvereni çalışanları maruz kalacakları sağlık ve güvenlik risklerini dikkate alarak sağlık gözetimine tabi tutmakla yükümlü kılar.[13] Muayene işe girişte, iş değişikliğinde ve işin devamı süresince belirlenen düzenli aralıklarla yapılır. Sağlık gözetiminin maliyeti işverene aittir ve çalışana yansıtılamaz.[14]
Kanunun bu maddesi gece postasındaki işçi için ayrı bir muayene takvimi göstermez. Muayene tarihlerini ve işyeri hekiminin yazdığı sonuçları kendi kayıtlarınızda saklayın. Rapora itirazlar Sağlık Bakanlığınca belirlenen hakem hastanelere yapılır ve kararlar kesindir.[15]
Kadın çalışanlar için kural daha ayrıntılıdır. Gece postasında çalışabilmeleri için işe başlamadan önce işyeri hekiminden sakınca olmadığına ilişkin sağlık raporu alınır. İşin devamı süresince hekimin belirlediği aralıklarla muayene yapılır.[16]
Gece postası yüzünden sağlığının bozulduğunu raporla belgeleyen işçiye işveren, olanakların elverdiği ölçüde gündüz postasında durumuna uygun bir iş verir. Metindeki “olanakların elverdiği ölçüde” ibaresi bu yükümü sınırlar. Rapor almadan önce işyeri hekimiyle konuşmak bu yüzden işe yarar.
Hangi İşçiler Gece Postasında Çalıştırılamaz?
Sanayiye ait işlerde on sekiz yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması yasaktır.[17] Çocuk ve Genç İşçiler Yönetmeliği de 18 yaşını doldurmayan işçilerin gece dönemine rastlayan sürelerde yapılan işlerde çalıştırılamayacağını yazar.[18] Postalı işlerde 20.00-06.00 arasındaki postalar için aynı yasak ayrıca konmuştur.[19]
Gebe kadın çalışanlar, gebeliğin doktor raporuyla tespitinden doğuma kadar gece postalarında çalıştırılamaz. Emziren kadın çalışanlar için yasak, doğum tarihinden başlayarak bir yıl sürer. Yönetmelik, çalışanın kendi mevzuatındaki hükümleri saklı tutar.[20] Anne veya çocuğun sağlığı için gerekli olduğu işyeri hekimi raporuyla belgelenirse emziren çalışanda süre altı ay uzar.[21]
Doğumdan önce ve sonra kullanılan izinler doğum izni yazısında ele alınır.
Kadın çalışanın eşi de postalı bir işte çalışıyorsa, çalışan isterse çalışma düzeni eşinin gece postasına rastlamayacak biçimde düzenlenir.[22] Belediye sınırları dışındaki işyerlerinde işveren, gece postasındaki kadın çalışanı ikametgahına en yakın merkezden işyerine götürüp getirmekle yükümlüdür. Belediye sınırları içindeki işyerlerinde de posta değişim saatlerinde toplu taşıma araçlarıyla gidip gelmek zorsa aynı yükümlülük geçerlidir.[23] Yönetmeliğin tam metni mevzuat.gov.tr üzerinden okunabilir.
Gece Vardiyası Sınırı Aşılırsa Hangi Sürede Kime Başvurulur?
Aşağıdaki tablo, sınırların ve başvuru sürelerinin hangi tarihte işlemeye başladığını toplar.
| Konu | Süre veya sınır | Dayanak | Başvuru yeri |
|---|---|---|---|
| Günlük gece süresi | En çok 7,5 saat | 4857 m.69/3 | İşveren, iş müfettişliği |
| Posta değişimi | Kesintisiz en az 11 saat dinlenme | 4857 m.69 | İşveren |
| Çalışma koşulu değişikliği | Yazılı bildirimden sonra 6 iş günü | 4857 m.22 | İşveren |
| Fesih ve işe iade | Tebliğden itibaren 1 ay | 4857 m.20/1 | Arabuluculuk bürosu |
| Ahlak ve iyiniyet halleri | 6 iş günü, her halde 1 yıl | 4857 m.26 | Yazılı fesih bildirimi |
| Fazla çalışma ve ücret alacağı | 5 yıl zamanaşımı | 4857 m.32 | Arabulucu, iş mahkemesi |
| Kıdem ve ihbar tazminatı | 5 yıl zamanaşımı | 4857 ek m.3 | Arabulucu, iş mahkemesi |
| Alacak ve tazminat davası | Arabuluculuk dava şartı | 7036 m.3/1 | Arabuluculuk bürosu |
Zamanaşımı süresi alacağın türüne göre ayrı yerde yazılıdır. Ücret alacaklarında süre beş yıldır.[24] Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı ve yıllık izin ücretinde de süre beş yıldır.[25] Süre, alacağın muaccel olduğu günden işlemeye başlar.[26] Alacak ve tazminat davalarında arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır.[27]
Gece Düzeni Değiştirilirse veya Sınır Aşılırsa Üç Durumda Ne Yapılır?
Gündüz Çalışan İşçi Gece Postasına Yazılırsa Ne Olur?
İşyerinde postalı düzen sözleşmede ya da uygulamada yoksa, gece postasına geçiş çalışma koşullarında esaslı değişiklik sayılabilir. İşveren bu değişikliği ancak işçiye yazılı bildirerek yapabilir. İşçi altı iş günü içinde yazılı kabul etmezse değişiklik onu bağlamaz.[28]
İşçi öneriyi kabul etmezse işveren, değişikliğin geçerli nedene dayandığını yazılı açıklayıp bildirim süresine uyarak sözleşmeyi feshedebilir. Fesih sonucunu doğuracak bildirimler her halde yazılı yapılır.[29] İşe iade talebi için fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurulur.[30] Otuz işçi ve altı ay kıdem şartları işe iade davası yazısında anlatılıyor.
Gece Vardiyası Yedi Buçuk Saati Aşarsa Ne Yapılır?
Vardiya 22.00-08.00 arasındaysa ve bir saat ara dinlenmesi varsa, fiilen çalışılan süre dokuz saattir. Yedi buçuk saati aşan kısım için önce kayıt toplanır. Çizelge, giriş çıkış kartı, mesajlar ve aynı vardiyadaki tanıklar bu kayıtların başında gelir.
Sonra işverene tarihli ve yazılı bir itiraz gönderilir. Teslim kaydı ya da KEP gönderisi saklanır. İş sözleşmesi sürerken işçinin bireysel alacağına ilişkin başvurusu üzerine iş müfettişleri işlem yapabilir.[31] Alacağın tahsili için ise arabulucuya, anlaşma olmazsa iş mahkemesine gidilir.
Gece Çalışması Sağlığı Bozarsa İşçi Haklı Nedenle Ayrılabilir mi?
İşin niteliğinden doğan bir sebeple işçinin sağlığı veya yaşayışı için tehlikeli olması, sağlık sebebiyle haklı fesih bendinde sayılmıştır.[32] Gece postasının bu bende girip girmediği hekim raporlarına ve işin özelliğine göre belirlenir. Altı iş günü ve bir yıllık süre ahlak ve iyiniyet halleri için geçerlidir. Sağlık bendinde bu süre aranmaz.[33]
Haklı nedenle fesheden işçi kıdem tazminatına hak kazanabilir.[34] Şartlar için işçinin haklı nedenle feshi ve kıdem tazminatı şartları yazılarına bakılabilir. Ücretin hesaplanmaması gibi başka bir sebep varsa süre ayrıca değerlendirilir.
Yedi Buçuk Saati Aşan Vardiya Fazla Çalışma Sayılır mı?
Kısa cevap evettir. Yargıtay’a göre gece çalışmasında haftalık kırk beş saatlik sınır aşılmasa bile günde yedi buçuk saati aşan kısım için fazla çalışma ücreti ödenmelidir. Karar aşağıda anlatılıyor. Kanundaki genel tanım ise ayrıdır. Fazla çalışma, haftalık kırk beş saati aşan çalışmadır. Her saat için normal saat ücretine yüzde elli eklenir.[35] Aynı maddeye göre 69. maddedeki gece çalışmasında fazla çalışma yapılamaz.[36] Yapılmış çalışmanın karşılığı ise ayrı bir sorudur.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi bu soruyu Kocaeli’de görülen bir davada ele aldı. İşçi 22.00-08.00 arasında gece vardiyasında çalışıyor ve karşılığının ödenmediğini ileri sürüyordu. Yerel mahkeme bir saatlik ara dinlenmesini düşünce kalan dokuz saatten yedi buçuk saati aşan bir buçuk saati fazla çalışma saydı.
“…günde 7.5 saati aşan çalışmalar için fazla çalışma ücreti ödenmelidir.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2013/17115, K. 2014/1499, 23.01.2014 (bozma, oybirliği)
Karar yine de bozuldu. İşveren fazla çalışmanın normal kısmını aylık ücret içinde ödemişti ve işçinin yalnızca yüzde elli zamlı kısım alacağı kalıyordu. Karar tek bir olaya ilişkindir, bordro ve kayıtlar her dosyada ayrıca incelenir. Ücretin nasıl ve ne zaman istenebileceği fazla mesai ücreti nasıl istenir yazısında, günlük ve haftalık sınırlar fazla mesai yasal sınırı yazısında yer alıyor.
Gece Sınırını Aşan İşverene İdari Para Cezası Verilir mi?
İş Kanunu, işçileri 69. maddeye aykırı olarak geceleri yedi buçuk saatten fazla çalıştıran ve gece ile gündüz postalarını değiştirmeyen işverene idari para cezası öngörür. Aynı hüküm çocuk ve genç işçilerin gece dönemindeki çalıştırılmasını da kapsar.[37] Cezayı Çalışma ve İş Kurumu il müdürü verir.[38] Tutarlar her dönem güncellenir. İdari ceza işçinin alacağını ortadan kaldırmaz, alacak ayrıca istenir.
Gece Çalışması İtirazında Nelerden Kaçınılmalıdır?
Süre kaybettiren hatalar çoğu zaman belgesizlikten gelir.
- İtirazı yalnız sözlü yapmak. Tarihli ve yazılı bir kayıt bırakmak sonradan ispatı kolaylaştırır.
- Çizelgeleri ve giriş çıkış kayıtlarını atmak. Gece postası saatleri çoğu zaman yalnız bu belgelerden anlaşılır.
- Arabulucuya başvurmadan dava açmak. Dava şartı yokluğu nedeniyle usulden ret çıkabilir.[39]
- Ödeme belgesini okumadan ibraname imzalamak. İbra sözleşmesi yazılı olmalı, sona ermeden en az bir ay geçmiş olmalı ve ödeme banka aracılığıyla noksansız yapılmalıdır.[40]
- Fesih bildirimini aldıktan sonra bir aylık süreyi beklemek. Süre tebliğ tarihinden işler.
Gece Çalışması Hakkında Sık Sorulan Sorular
Gece çalışması günde en çok kaç saat sürebilir?
Günlük süre yedi buçuk saati geçemez. Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol araştırma, arama ve sondaj işlerinde işçinin yazılı onayıyla bu süre aşılabilir. Kadın çalışanlar için petrol işleri bu istisnaya dahil değildir.
Gece vardiyasından sonra hemen gündüz vardiyasına yazılabilir miyim?
Postası değişecek işçi kesintisiz en az on bir saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz. Arada daha kısa süre varsa çizelgenin tarihini kaydedin ve işverene yazılı itiraz edin.
Gebe veya emziren çalışan gece çalıştırılabilir mi?
Gebe çalışan, gebeliğin doktor raporuyla tespitinden doğuma kadar gece postasında çalıştırılamaz. Emziren çalışan için yasak doğumdan itibaren bir yıl sürer ve işyeri hekimi raporuyla altı ay uzayabilir.
Gece postası sağlığımı bozarsa gündüz postasına geçebilir miyim?
Gece postası yüzünden sağlığının bozulduğunu raporla belgeleyen işçiye işveren, olanakların elverdiği ölçüde gündüz postasında durumuna uygun bir iş verir. Düzenleme mutlak bir geçiş hakkı vermez, rapor ve işyerinin olanakları birlikte değerlendirilir.
Fazla çalışma ücreti için hangi süre içinde başvurmak gerekir?
Ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır. Dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Fesih sonrası işe iade talebinde ise tebliğden itibaren bir ay içinde arabulucuya gidilir.
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.69/1 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.69/2 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.69/3 ↩
- Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik m.5 ↩
- Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik m.7 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.69 ↩
- Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik m.8 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.69; Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik m.9 ↩
- Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik m.3 ↩
- Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik m.4 ↩
- Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik m.11 ↩
- Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik m.6 ↩
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.15/1 ↩
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.15/4 ↩
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.15/3 ↩
- Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik m.7 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.73/1 ↩
- Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik m.5 ↩
- Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik m.5 ↩
- Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik m.9/1 ↩
- Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik m.9/2 ↩
- Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik m.8/1 ↩
- Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik m.6 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.32 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu ek m.3 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.149 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/1 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.22 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.109 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.20/1 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.91/2 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.24/I-a ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.26 ↩
- 1475 sayılı İş Kanunu m.14/1 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.41/1-2 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.41/6 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.104 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.108 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/2 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.420/2 ↩