Gözaltı Süresi ve İfade Verirken Haklar

Salı sabahı 06.30’da kapı çalındı. Kolluk görevlileri sizi yakaladıklarını söyledi ve karakola götürdü. Saat o anda işlemeye başladı. Gözaltı ve ifade haklarını bilmek, ilk saatlerde alınacak her kararı etkiler.

Süre, gözaltı kararının yazıldığı andan değil yakalama anından sayılır. Aşağıda yetişkin bir şüphelinin karşılaşacağı sıra anlatılır. Çocuklar ile kendini savunamayacak durumdaki kişiler için zorunlu müdafi kuralı ayrıca işler.

Yakalama Anında Önce Hangi Üç Hakka Bakılır?

Karakola varmadan ve ifade başlamadan önce üç noktayı kontrol edin. Üçü de kanunda yazılıdır. Haklarınızın anlatıldığı yakalama tutanağına yazılır, diğerlerini de tutanak ve belgelerden kontrol edin.

1. Haklarınız bildirildi mi? Kolluk, kaçmanızı önleyecek tedbirleri aldıktan sonra kanuni haklarınızı derhal bildirir.^[1] Yakalama tutanağında hakların tam olarak anlatıldığı yazılır.^[2]
2. Suçlama söylendi mi? Yakalama sebebi ve haklarınızdaki iddialar size yazılı, hemen mümkün değilse sözlü olarak derhal bildirilir. Toplu suçlarda bu bildirim en geç hakim huzuruna çıkarılıncaya kadar yapılır.^[3]
3. Yakınınıza haber gitti mi? Savcının emriyle bir yakınınıza ya da belirlediğiniz kişiye gecikmeksizin haber verilir. Gözaltı süresi uzatıldığında da aynı bildirim yapılır.^[4]

Bunlardan biri eksikse ifade başlamadan bunu görevliye ve avukatınıza söyleyin. Eksiklik sonradan tutanakta ve hakim önünde tartışma konusu olur.

Gözaltı ve İfade Haklarını Düzenleyen Süre Tablosu Nasıl Okunur?

Süreler 5271 sayılı Kanun’un güncel metninde ve Anayasa’da düzenlenir. Tablo, yakalama anından başlayarak hangi sürenin işlediğini ve nereye başvurulacağını gösterir.

Ne zaman	Süre	Kim veya nereye	Dayanak
Yakalama anı	Derhal	Kolluk haklarınızı bildirir	CMK m.90/4
Gözaltı	En çok 24 saat	Cumhuriyet savcısı	CMK m.91/1
Hakime gönderme yolu	Zorunlu süre, en çok 12 saat	En yakın hakim veya mahkeme	CMK m.91/1
Toplu suçta uzatma	Her defasında 1 gün, en çok 3 gün	Savcının yazılı emri	CMK m.91/3
Gözaltına itiraz	24 saat dolmadan sonuçlanır	Sulh ceza hakimi	CMK m.91/5
Tutuklamaya itiraz	Kararı öğrendiğiniz günden 2 hafta	Kararı veren sulh ceza hakimliği	CMK m.101/5, m.268/1
Haksız gözaltı tazminatı	Kesinleşme tebliğinden 3 ay, en geç 1 yıl	Ağır ceza mahkemesi	CMK m.141, m.142

Yirmi dört saatlik süre yakalama anından başlar. Hakime gönderilmek üzere yolda geçen zorunlu süre bunun dışında tutulur. O süre de oniki saatten fazla olamaz.^[5] Gözaltı kendiliğinden doğmaz. Tedbir soruşturma için zorunlu olmalı ve kişinin suç işlediği şüphesini gösteren somut deliller bulunmalıdır.^[6]

Toplu işlenen suçlarda delilleri toplamak zor olabilir. Şüpheli sayısı da çok olabilir. Savcı bu durumda süreyi her defasında bir günü geçmemek üzere üç güne kadar uzatabilir. Uzatma emri yazılı olur ve size derhal tebliğ edilir.^[7]

Anayasa’ya göre yakalanan kişi, tutulma yerine en yakın mahkemeye gönderilmesi için gerekli süre hariç, en geç kırk sekiz saat içinde, toplu suçlarda en çok dört gün içinde hakim önüne çıkarılır.^[3] Kanun, olağan suçlarda bu üst sınırı yirmi dört saate indirmiştir. Yol süresi bunun dışında kalır ve oniki saati geçemez.

Suçüstü halleriyle sınırlı ve sayılı suçlarda mülki amirlerce belirlenen kolluk amirleri de yirmi dört saate kadar gözaltı kararı verebilir. Şiddet olaylarının yaygınlaşarak kamu düzenini ciddi şekilde bozabileceği toplumsal olaylar sırasında ve toplu olarak işlenen suçlarda bu süre kırk sekiz saate çıkabilir. Kişi bu halde en geç kırk sekiz saat, toplu suçlarda dört gün içinde hakim önüne çıkarılır.^[8]

Gözaltına Karşı Sulh Ceza Hakimliğine Başvuru Nasıl Yapılır?

Yakalamaya, gözaltına alma emrine veya gözaltı süresinin uzatılmasına karşı hemen serbest bırakılmayı sağlamak için sulh ceza hakimine başvurulabilir. Başvuruyu yakalanan kişi yapabilir. Müdafii, kanuni temsilcisi, eşi ve birinci ya da ikinci derece kan hısımları da aynı hakka sahiptir.^[9]

Hakim incelemeyi evrak üzerinde yapar ve başvuruyu yirmi dört saat dolmadan sonuçlandırır. Gözaltını yerinde bulursa başvuruyu reddeder. Ya da kişinin derhal soruşturma evrakıyla savcılıkta hazır bulundurulmasına karar verir.^[9]

Süresi dolduğu için veya hakim kararıyla serbest bırakılan kişi, yeni ve yeterli delil elde edilmedikçe aynı fiil nedeniyle yeniden yakalanamaz. Bunun için savcının kararı da gerekir.^[10] Soruşturmanın genel akışı için ceza soruşturması nedir yazısına bakılabilir.

Kolluk ve Savcılıkta İfade Verirken Şüphelinin Hakları Nelerdir?

İfade alınmadan önce görevli, kanunda sayılan işlemleri yerine getirmek zorundadır. Başlıca işlemler şöyledir.^[11]

• Kimliğiniz saptanır. Kimlik sorularını doğru cevaplamak zorundasınız.
• Size yüklenen suç anlatılır.
• Müdafi seçme hakkınız olduğu ve ifadede müdafiin hazır bulunabileceği bildirilir. Müdafi seçecek durumda değilseniz ve yardımından yararlanmak istiyorsanız baro tarafından görevlendirilir.
• Yakalandığınız bir yakınınıza bildirilir.
• Suç hakkında açıklama yapmama hakkınız olduğu söylenir.
• Şüpheden kurtulmak için somut delillerin toplanmasını isteyebileceğiniz hatırlatılır.
• İfade tutanağa bağlanır. Tutanağın ifade verene ve hazır bulunan müdafie okunduğu, imzalarının alındığı yazılır.

Avukatın sizinle görüşme, ifade süresince yanınızda olma ve hukuki yardımda bulunma hakkı engellenemez ve kısıtlanamaz.^[12] Alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda istem aranmadan müdafi görevlendirilir. Çocuklarda ve kendini savunamayacak derecede malul ya da sağır ve dilsiz kişilerde de aynı kural geçerlidir.^[13]

Müdafiin ifade sırasında ve sonraki aşamalarda neler yaptığı ceza avukatı ne zaman gerekir yazısında ayrıca ele alınır.

Beyan özgür iradeye dayanmalıdır. Kötü davranma, işkence, ilaç verme, yorma, aldatma, cebir ve tehdit yasaktır. Kanuna aykırı bir yarar da vaat edilemez. Bu usullerle alınan ifade rıza ile verilmiş olsa bile delil sayılamaz.^[14] Aynı olayla ilgili yeniden ifade ihtiyacı doğarsa bunu ancak Cumhuriyet savcısı alabilir.^[15]

Bir istisna vardır. Devletin güvenliği, anayasal düzen, milli savunma ve devlet sırlarına karşı suçlarda, terör suçlarında ve örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen uyuşturucu imali ve ticaretinde savcının isteğiyle hakim kararı verilebilir. Bu karar gözaltındaki şüphelinin avukatla görüşmesini yirmi dört saat kısıtlar. O sürede ifade alınamaz.^[16]

Uyuşturucu dosyalarında gözaltından istinafa kadar süreler uyuşturucu kullanma ve bulundurma suçu yazısında anlatılır.

Yakalama Saatine Göre Gözaltı Süresi Nasıl Hesaplanır?

Pazartesi Gecesi Yakalanan Kişinin Gözaltı Süresi Ne Zaman Dolar?

Pazartesi 23.00’te yakalanan kişi için yirmi dört saat Salı 23.00’te dolar. Hakime götürülmesi için gereken zorunlu yol süresi ayrıca hesaplanır. Savcılık yakalamanın ardından kişiyi bırakır ya da gözaltına alınmasına karar verir. Süre sonunda kişi hakim önüne çıkarılmadıysa gözaltı kanuni süreyi aşmıştır. Bu durum tazminat sebepleri arasında sayılır.^[17]

Toplu Olayda Yakalanan Kişi için Süre Uzar mı?

Uzayabilir. Savcının yazılı emri gerekir ve her uzatma bir günü geçemez. Üç uzatmayla birlikte gözaltı dört güne ulaşır. Uzatma emrine karşı da sulh ceza hakimine başvurulabilir. Başvuruyu avukat, eş ya da yakın akrabalar yapabilir. Bunun beklemeden yapılması önemlidir, çünkü hakim yirmi dört saat dolmadan karar verir.

Karakolda İfadesi Alınan Kişi Hakim Önüne Çıkarıldığında Ne Olur?

Gözaltına alınan kişi bırakılmazsa en geç bu süreler sonunda sulh ceza hakimi önüne çıkarılıp sorguya çekilir. Sorguda müdafi de hazır bulunur.^[18] Tutuklama istendiğinde şüpheli, seçeceği ya da baronun görevlendireceği müdafiin yardımından yararlanır.^[19]

Tutuklama kararı verilmezse şüpheli derhal serbest bırakılır.^[20] Hakim tutuklama yerine adli kontrol de uygulayabilir.^[21] Tutuklama kararına karşı itiraz yoluna gidilir. İtiraz süresi kararın öğrenildiği günden iki haftadır.^[22]

Tutuklamaya itiraz ve adli kontrol yükümlülükleri tutuklama ve adli kontrol yazısında ele alınır.

Avukatsız Alınan Kolluk İfadesi Mahkemede Hangi Değeri Taşır?

Kanun açık bir kural koyar. Müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, hakim veya mahkeme huzurunda şüpheli ya da sanık tarafından doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz.^[23]

Yargıtay Ceza Genel Kurulu bir kaçakçılık dosyasında bu kuralı uygulamıştır. Sanık avukatı olmadan kolluk ifadesinde eşyanın kendisine ait olduğunu söylemiş, mahkemede ise suçlamayı kabul etmemiştir. Özel Daire eksik araştırma nedeniyle hükmü bozmuş, Başsavcılığın itirazını Genel Kurul reddetmiştir.

“CMK’nun 148. maddesinin 4. fıkrası uyarınca kolluk ifadesinin hükme esas alınamayacağı”
Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E.2013/309, K.2016/375, 18.10.2016 (Başsavcılık itirazının reddi, oybirliği)

Genel Kurul, kolluk ifadesinin hükme esas alınamayacağını gözeterek sigaraların sanığa ait olup olmadığının araştırılmasını istemiştir. Bunun için otobüs şoförü ve varsa muavinin tanık olarak dinlenmesi, sonra tüm delillerin birlikte değerlendirilmesi gerekir. Bozma eksik araştırma nedeniyledir ve dosya yerel mahkemeye gönderilmiştir. Karar beraat hükmü değildir.^[24]

Gözaltı Sırasında ve İfadede Yapılmaması Gereken Hatalar Nelerdir?

• Tutanağı okumadan imzalamak. İmzadan çekinirseniz nedeni tutanağa yazılır, bu nedenle okumak için süre isteyin.^[25]
• Kimlik sorularını cevapsız bırakmak. Susma hakkı suç hakkındaki açıklamayı kapsar, kimlik bilgilerini değil.
• Avukatı beklemeden ayrıntılı ikrar vermek. Müdafi hakkı engellenemediğine göre talebinizi ifade başlamadan açıkça söyleyin.
• Baskıyı, tehdidi ya da vaat edilen yararı sessizce kabul etmek. Bunları avukata ve savcıya veya hakime anlatın.
• Aynı olay için kolluğa ikinci kez ifade vermek. Yeniden ifadeyi kanuna göre yalnız savcı alır.
• Lehinize delil toplanmasını istememek. Tanık, kamera kaydı ve belge talebini ifadede söyleyin.
• Gözaltı süresi dolduğu halde bunu fark etmemek. Sulh ceza hakimliğine başvuru bu yüzden önemlidir.

Savunmanızı hazırlarken ceza hukukunun kapsamı ve suçun unsurları hakkında bilgi sahibi olmak da işe yarar. Sürecin ilerleyen aşamalarında suç duyurusu dilekçesi örneği gibi belgeler gündeme gelebilir.

Gözaltı Sonrasında Tazminat ve Başvuru Süreleri Nelerdir?

Kanunda sayılan hallerde gözaltı veya tutuklama sonradan haksız çıkabilir. Kanuni gözaltı süresi içinde hakim önüne çıkarılmayan, hakları hatırlatılmadan tutuklanan ve yakınlarına bildirilmeyen kişiler maddi ve manevi zararlarını Devletten isteyebilir.^[26]

İstem, karar veya hükmün kesinleştiğinin ilgilisine tebliğinden itibaren üç ay içinde yapılır. Her halde kesinleşme tarihini izleyen bir yıl geçmemelidir.^[27] Başvuru, zarara uğrayanın oturduğu yer ağır ceza mahkemesinde karara bağlanır.^[28]

Ceza soruşturmasında arabuluculuk dava şartı değildir. Başka alanlardaki zorunlu arabuluculuk, örneğin işçi veya işveren alacağı, tazminatı ve işe iade talepleri için öngörülen dava şartı, bu alana taşınmaz. Şikayete bağlı bazı suçlarda ise uzlaştırma ayrı bir kurum olarak vardır ve gözaltı sürelerinden bağımsız işler.^[29] Yargılama sonunda verilen hükme karşı ise istinaf yolu açılır. Ayrıntı için ceza mahkemesi kararına istinaf dilekçesi örneği incelenebilir. Kendi dosyanızda hangi yolun açık olduğunu öğrenmek için avukata sor sayfasından başvurabilirsiniz.

Gözaltı ve İfade Hakkında Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.90/4 ↩
2. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.97/1 ↩
3. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.19 ↩
4. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.95/1 ↩
5. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.91/1 ↩
6. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.91/2 ↩
7. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.91/3 ↩
8. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.91/4 ↩
9. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.91/5 ↩
10. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.91/6 ↩
11. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.147/1 ↩
12. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.149/3 ↩
13. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.150/2-3 ↩
14. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.148/1-3 ↩
15. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.148/5 ↩
16. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.154/2 ↩
17. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.141/1-b ↩
18. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.91/7 ↩
19. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.101/3 ↩
20. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.101/4 ↩
21. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.109/1 ↩
22. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.268/1 ↩
23. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.148/4 ↩
24. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E.2013/309, K.2016/375, 18.10.2016 ↩
25. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.147/1-i ↩
26. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.141/1 ↩
27. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.142/1 ↩
28. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.142/2 ↩
29. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.253/1 ↩