Vardiya sırasında bir işçinin ayağı makine ile zemin arasında kaldı ve ambulansla hastaneye götürüldü. Saat o anda işlemeye başladı. İş kazası bildirimi için kanunun koyduğu süre kısadır ve ilk adım işverene aittir.
Bildirimin kime ve ne zaman yapılacağı kadar, olayın kanun önünde kaza sayılıp sayılmadığı da önemlidir. Aşağıda önce sayılan haller, sonra süreler ve yapılacak işlerin sırası anlatılıyor.
İş Kazası Bildirimi için İlk Bakılacak Üç Şey Nedir?
Kaza günü yapılanlar sonraki sürecin zeminini oluşturur. Önce şu üç şeye bakılır.
- Olayın hangi hale girdiği. Kaza işyerinde mi, görevle gidilen yerde mi, yoksa işverenin sağladığı araçta mı oldu, bu soru başta cevaplanır.
- Bildirimin yapılıp yapılmadığı. İşverenin kolluğa ve Sosyal Güvenlik Kurumuna haber verip vermediği öğrenilir.
- Belgeler. Kaza tutanağı, acil servis kaydı, tanık adları ve varsa kamera görüntüsü saklanır.
İşyerindeki kamera görüntülerinin hukuka uygun kullanımı ayrı bir konudur ve işyerinde kamera kaydı yazısında anlatılır.
Acil servis kaydı bu yüzden önemlidir. Sağlık hizmeti sunucuları kendilerine ulaşan kazaları Kuruma ayrıca bildirir. Kayıtta yaralanmanın nerede ve nasıl oluştuğunun yazması, sonradan olayı anlatmayı kolaylaştırır. Kaza ölümle sonuçlanmışsa hak sahipleri de aynı belgelere ihtiyaç duyar.
5510 Sayılı Kanuna Göre Hangi Haller Kaza Sayılır?
Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu kazayı sınırlı sayıda haldeki olay olarak tanımlar. Olay sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hale getirmelidir. Tanımdaki beş hal şöyledir.[1]
- Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada meydana gelen olay.
- Kendi adına ve hesabına bağımsız çalışan sigortalının yürüttüğü iş nedeniyle meydana gelen olay.
- İşverene bağlı sigortalının görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda meydana gelen olay.
- Emziren kadın sigortalının, iş mevzuatı gereğince çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda meydana gelen olay.
- Sigortalının işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında meydana gelen olay.
Birinci halde işyeri kavramı geniştir. Kanun, yemek ve dinlenme yeri gibi eklentileri ile araçları da işyerinden sayar.[2] Yemekhanede ya da bahçede yaşanan bir olay bu nedenle ilk hal kapsamında değerlendirilir. Beşinci halde ise aranan koşul, taşıtın işverence sağlanmış olmasıdır.
Listede kendi aracıyla yapılan yolculuk ayrıca yazılı değildir. Bu konu aşağıda ayrı bir başlıkta ele alınıyor. Kanun metnine mevzuat.gov.tr üzerinden ulaşılabilir.
Kazadan Sonra Bildirim Kaç Gün İçinde ve Kime Yapılır?
Bildirim yükümlülüğü iki ayrı kanunda yer alır. Birincisi 5510 sayılı Kanun, ikincisi 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunudur. İkisi de işverene Kuruma bildirim için kazadan sonra üç iş günü tanır.[3]
| Adım | Süre | Kim yapar | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Kolluğa haber verme | Derhal | İşveren | 5510 m.13/2-a |
| Kuruma bildirge verme | Kazadan sonra 3 iş günü | İşveren | 5510 m.13/2-a, 6331 m.14/2-a |
| İşverenin kontrolü dışındaki kaza | Öğrenilen günden başlar | İşveren | 5510 m.13/2 |
| Bağımsız çalışanın bildirimi | Engel kalktıktan sonra 3 iş günü, en çok bir ay | Sigortalı | 5510 m.13/2-b |
| Hastanenin bildirimi | En geç 10 gün | Sağlık hizmeti sunucusu | 6331 m.14/4 |
| Arabuluculuk | Kaza tazminatı ve tespit davasında aranmaz | Dava açacak kişi | 7036 m.3/3 |
Günlerin sırası kısaca şöyledir. Kaza anında sağlık müdahalesi yapılır ve kolluğa haber verilir. İlk üç iş günü içinde işveren bildirgeyi Kuruma ulaştırır. Aynı günlerde işçi ya da yakınları raporları ve tutanağı toplar. Tanıkların bilgileri de not edilir. Bildirimden sonra Kurum dosyayı değerlendirir.
Bildirge, Kuruma doğrudan ya da taahhütlü posta ile verilir. Kurum, olayın kaza sayılıp sayılmayacağına karar verebilmek için gerektiğinde soruşturma yaptırabilir. Soruşturmada bildirilenlerin gerçeğe uymadığı anlaşılırsa yersiz ödemeler geri alınır.
6331 sayılı Kanun işverene ayrıca bir kayıt ve inceleme borcu yükler. İşveren bütün kazaların kaydını tutar ve gerekli incelemeleri yaparak rapor düzenler.[4] Bu yükümlülük 5510’daki bildirimden ayrıdır. Kanun metnine mevzuat.gov.tr adresinden bakılabilir.
Bildirim Zamanında Yapılmazsa İşveren ve İşçi için Ne Olur?
Kaza süresinde bildirilmezse kanunlar iki sonuç bağlar. Birincisi parasaldır. Bildirim tarihine kadar geçen süre için sigortalıya ödenecek geçici iş göremezlik ödeneği Kurumca işverenden tahsil edilir.[5] İkincisi idaridir. Üç iş günlük bildirimi yapmayan işverene Sosyal Güvenlik Kurumunca idari para cezası verilir. Cezanın tutarı her dönem güncellenir.[6]
İşçi açısından bildirimin yapılmaması, olayın kaza olmadığı anlamına gelmez. Kurum olayı kaza saymazsa ya da işveren inkar ederse mahkemeden kazanın tespiti istenebilir. Bu davada olayın nerede ve hangi koşullarda yaşandığı delillerle gösterilir. İş kazasından doğan maddi ve manevi tazminat ile bunlara ilişkin tespit davalarında arabulucuya başvurmak dava şartı değildir.[7] Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı ve ücret gibi işçilik alacaklarında ise arabuluculuk dava şartıdır.[8]
Tazminat davasının mahkemesi, süresi ve başvuru yolu iş kazası tazminat davası yazısında anlatılır.
Kuruma yöneltilen taleplerde ise ayrı bir ön şart bulunabilir. Sosyal güvenlik mevzuatından doğan uyuşmazlıklarda, zorunlu sigortalılık sürelerinin tespiti talepleri hariç, dava açılmadan önce Sosyal Güvenlik Kurumuna başvurmak zorunludur.[9] İş kazasının tespiti istenecekse bu şartın aranıp aranmayacağı davanın kime yöneltildiğine ve talebin niteliğine göre değişebilir. Bu yüzden dava açmadan önce başvuru durumu ayrıca kontrol edilmelidir.
Tazminat davasında zamanaşımı ayrıca değerlendirilir. Haksız fiilde zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrenmeden iki yıl, her halde fiilden on yıl işler. Ceza kanunları daha uzun bir süre öngörüyorsa o süre uygulanır.[10] İşverenin iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini almamasından doğan zarar sözleşmeye aykırılık hükümlerine tabidir.[11] Genel zamanaşımı on yıldır.[12] Bir sorumluluk birden çok sebebe dayanıyorsa hakim, zarar gören aksini istemedikçe zararın giderilmesine en elverişli sebebe göre karar verir.[13] Hangi sürenin uygulanacağı önceden kesin bilinemediği için en kısa süre esas alınmalıdır.
Kendi Aracıyla İşe Giderken Olan Kaza İş Kazası Sayılır mı?
Kanun yolculuk için yalnız işverence sağlanan taşıtı sayar. Kendi aracıyla yapılan yolculuk bu metinde ayrıca yazılı değildir. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, bir akaryakıt istasyonu çalışanının mesai bitiminde kendi aracıyla dönerken yaptığı tek taraflı kazayı incelemiştir. Kurum olayı kaza saymamış, ilk derece ve istinaf mahkemeleri davayı reddetmiştir. Daire kararı bozarken genel ilkeyi şöyle aktarmıştır.
“…sayılı ve sınırlı olarak belirtilen hal ve durumlardan birinde meydana gelmesi koşuldur.”
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E.2024/3453, K.2024/4676, 30.04.2024 (bozma, oybirliği)
Bu cümle bir ilke aktarımıdır ve bozmanın dayanağı değildir. Bozma eksik incelemeye dayanır. Daire, işyeri yerleşim yerinden uzak olduğu ileri sürüldüğü için çalışanların işe nasıl gidip geldiğinin araştırılmasını istemiştir. Toplu taşıma durağının bulunup bulunmadığı ve kendi araçla gidişte yakıt masrafının işverence karşılanıp karşılanmadığı da incelenecektir.[14] Karar, kendi aracıyla yapılan her yolculuğun kaza sayıldığı anlamına gelmez. Sonuç olayın ayrıntılarına bağlıdır.
Geç Bildirilen, Görevde Öğrenilen ve Sigortasız Kazalarda Süre Nasıl İşler?
Üç kısa durum, sürelerin uygulamada nasıl ayrıştığını gösterir.
İlk durumda işçinin ayağı ezildi ve istirahat raporu aldı. Kaza işyerinde ve çalışma sırasında olduğu için ilk hal kapsamındadır. İşveren bildirgeyi kazadan sonraki üç iş gününü aşan bir sürede verdi. Bildirim tarihine kadar geçen günlerin geçici iş göremezlik ödeneği işverenden tahsil edilir. Ayrıca işverene idari para cezası verilir. İşçi bu süreçte ödeneğin kendisine hangi tarihten itibaren ödendiğini Kurumdan öğrenmelidir.
İkinci durumda işçi başka bir ile görevli olarak gönderilmişti ve orada yaralandı. İşveren olayı iki gün sonra öğrendi. Kanun, işverenin kontrolü dışındaki yerlerde meydana gelen kazalar için üç iş günlük süreyi kazanın öğrenildiği tarihten başlatır. Görevle başka yere gönderilen sigortalı, yalnız asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda üçüncü halin kapsamına girebilir. Olayın tam olarak hangi hale girdiği koşullara göre belirlenir.
Üçüncü durumda işçi sigorta girişi yapılmadan çalışıyordu. Sigortalı çalıştırmaya başlandığı süresinde bildirilmemişse, bildirgenin sonradan verildiği ya da çalıştırmanın tespit edildiği tarihten önceki kazalarda gelir ve ödenekleri Kurum öder. Kurum bu tutarı işverene ayrıca ödettirir.[15] Sigorta kaydı eksik ya da düşük gösterilmişse asgari ücretten sigorta gösterilmesi yazısındaki başvuru yolları da gündeme gelir.
Kaza sonrası rapor uzarsa iş ilişkisinin akıbeti de sorulur. Kanun hastalık ve kaza gibi hallerde işverenin bildirimsiz fesih hakkını, bu hallerin işçinin çalışma süresine göre belirlenen bildirim sürelerini altı hafta aşmasından sonra doğurur.[16] Konu raporlu işçinin işten çıkarılması yazısında ayrıca işlenmiştir.
Kaza Bildirimi Sürecinde Hangi Hatalar Hak Kaybına Yol Açar?
Bazı hatalar delil ve süre kaybına neden olur. Aşağıdakiler en sık karşılaşılan durumlardır.
- Kazanın sözlü bildirilip yazılı kayda geçirilmemesi.
- Acil servis kaydında olayın işyeri kazası olduğunun belirtilmemesi.
- Kaza tutanağını işverenin düzenlediği haliyle, itirazsız imzalamak.
- Tanıkların adlarının ve ifadelerinin kazadan hemen sonra not edilmemesi.
- Kolluğa yapılan bildirimin tutanağının alınmaması.
Kazaya bir ihmalin neden olduğu düşünülüyorsa suç duyurusu ayrı bir yoldur. Suç duyurusunun nasıl yazılacağı için suç duyurusu dilekçesi örneği yazısına bakılabilir.
İş Kazası Bildirimi Hakkında Sık Sorulan Sorular
İş kazası kaç gün içinde bildirilir?
İşveren Kuruma kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirim yapar. Kolluğa ise derhal haber verilir. Kaza işverenin kontrolü dışındaki bir yerde olmuşsa üç iş günü, kazanın öğrenildiği tarihten başlar.
İş kazası kime bildirilir?
İşveren kazayı yetkili kolluk kuvvetlerine ve Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirir. Bildirge Kuruma doğrudan ya da taahhütlü posta ile verilir. Bağımsız çalışan sigortalı kendi bildirimini kendisi yapar.
İşveren kazayı bildirmezse işçi ne yapabilir?
Kazanın kayda geçmesi için gereken belgeler toplanır. Kurum olayı kaza saymazsa ya da işveren inkar ederse mahkemeden tespit istenebilir. Bu davada arabulucuya başvurmak dava şartı değildir. Kuruma yöneltilen taleplerde dava öncesi SGK başvurusu ayrıca gerekebilir, bu yüzden dava açmadan önce başvuru durumu kontrol edilmelidir.
Bildirim yapılmazsa işverene ne olur?
Bildirim tarihine kadar geçen süredeki geçici iş göremezlik ödeneği işverenden tahsil edilir. Ayrıca Kurumca idari para cezası verilir. Cezanın tutarı her dönem değişir.
Kendi arabasıyla işe giderken kaza geçiren işçi için ne söylenebilir?
Kanun yolculuk halinde işverence sağlanan taşıtı sayar. Kendi aracı için sonuç olayın ayrıntılarına bağlıdır. Yargıtay işyerine ulaşım imkanlarının ve yakıt masrafının kimde olduğunun araştırılmasını istemiştir.
Tazminat davasında zamanaşımı ne kadardır?
Haksız fiilde zararı ve sorumluyu öğrenmeden iki yıl, her halde fiilden on yıl işler. Sözleşmeye aykırılıkta genel zamanaşımı on yıldır. Hangisinin uygulanacağı önceden kesin bilinemez.
Kaynaklar
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.13/1. ↩
- 5510 sayılı Kanun m.11/2. ↩
- 5510 sayılı Kanun m.13/2-a; 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.14/2-a. ↩
- 6331 sayılı Kanun m.14/1-a. ↩
- 5510 sayılı Kanun m.21. ↩
- 6331 sayılı Kanun m.26/1-e ve m.26/2. ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/3. ↩
- 7036 sayılı Kanun m.3/1. ↩
- 7036 sayılı Kanun m.4/1. ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.72. ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.417/3. ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.146. ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.60. ↩
- Yargıtay 10. HD, E.2024/3453, K.2024/4676, 30.04.2024 (bozma, oybirliği). ↩
- 5510 sayılı Kanun m.23. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.25/I. ↩