Bir işçi yüksekte çalışırken düştü ve hastaneye kaldırıldı. Birkaç gün sonra elinde bir istirahat raporu ve nedeni belirsiz yazılmış bir olay tutanağı var. Saat işlemeye başladı. İş kazasında işveren sorumluluğu hangi sırayla ve hangi sürelerde gündeme gelir, aşağıda görürsünüz.
Konu üç hattan oluşur. İşçi veya yakınları işverenden tazminat ister. SGK gelir bağlar ve ödemelerini sonradan işverenden isteyebilir. Mahkeme her iki hatta kusur oranını belirler.
İş Kazasında İşveren Sorumluluğu Hangi Kurallara Dayanır?
İşveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Risk değerlendirmesi, eğitim, araç gereç ve denetim bu yükümlülüğün parçalarıdır.[1] Kanun metnine mevzuat.gov.tr üzerinden ulaşılabilir.
İş sağlığı ve güvenliği için işyeri dışındaki kişi ve kuruluşlardan hizmet alınması işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz.[2] Çalışanın kendi yükümlülükleri de işverenin sorumluluğunu etkilemez.[3] Yani işçinin payına ilişkin tartışma, işverenin kendi yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.
Türk Borçlar Kanunu da aynı yöndedir. İşveren gerekli her önlemi almak ve araç gereci noksansız bulundurmakla yükümlüdür.[4] Bu yükümlülüğe aykırılıktan doğan ölüm ve vücut bütünlüğü zararları sözleşmeye aykırılık hükümlerine tabidir.[5]
İşveren her kazadan otomatik olarak sorumlu değildir. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, iş güvenliği kurallarına aykırılığı işverenin kusuru saymış, ancak sorumluluk için kusurun varlığını aramıştır. Dairenin kararına göre işveren, uygun nedensellik bağının kesildiğini ispat ederse sorumluluktan kurtulur.[6]
Kazadan Sonraki İlk Günlerde Hangi Üç Şeye Bakılmalıdır?
Süre tablosuna geçmeden önce elinizdeki kayıtları sıralayın.
- Olay tutanağı ve SGK bildirimi. Kazanın nasıl yazıldığı, sonraki kusur tartışmasının çıkış noktasıdır.
- İstirahat raporları ve sağlık kurulu evrakı. Geçici iş göremezlik ödeneği için istirahat raporu gerekir.[7]
- İş sağlığı ve güvenliği kayıtları. Risk değerlendirmesi, eğitim belgeleri ve ekipman teslim tutanakları bu gruptadır.
Kaza anına ait kamera kaydı varsa silinme riski doğar. Dava açılmadan önce delil tespiti istenebilir. Delilin hemen tespit edilmemesi halinde kaybolma ihtimali varsa hukuki yarar kabul edilir.[8] Kayıtların hukuka uygunluğu işyerinde kamera kaydı yazısında ayrıca anlatılır.
Kazadan Davaya Hangi Adım Hangi Sürede Yapılır?
Aşağıdaki tablo adımları kronolojik sırayla verir. Süreler kanun metninden alınmıştır.
| Adım | Süre veya kural | Kime veya nereye | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Kaza bildirimi | Kolluğa derhal, Kuruma en geç üç işgünü | İşveren bildirir | 5510 m.13 |
| Maluliyet tespiti | Kayıp oranı en az yüzde 10 | Kurum Sağlık Kurulu | 5510 m.19 |
| Arabuluculuk | Tazminat davası için aranmaz | Başvuru gerekmez | 7036 m.3/3 |
| Tazminat davası | Zamanaşımı hesabı aşağıda | İş mahkemesi | 7036 m.5, m.6/3 |
| Bilirkişi raporuna itiraz | Tebliğden iki hafta | Davaya bakan mahkeme | HMK m.281 |
| İstinaf | Tebliğden iki hafta | Bölge adliye mahkemesi | HMK m.345 |
| SGK rücu davası | Kurum açar | İş mahkemesi | 5510 m.21 |
İş mahkemesi, kaza yerinin veya zarar gören işçinin yerleşim yerinin mahkemesi olarak da yetkilidir.[9] İstanbul’da yaşayan işçi, kazanın başka ilde olması halinde de kendi yerleşim yerinde dava açabilir.
İş kazasından doğan maddi ve manevi tazminat ile bunlara bağlı tespit, itiraz ve rücu davalarında arabulucuya başvuru dava şartı değildir.[10] Aynı dilekçede kıdem tazminatı gibi kanuna dayanan işçilik alacakları da isteniyorsa, o alacaklar için birinci fıkra hükmü uygulanır. Dava yolu ve süreler iş kazası tazminat davası yazısında anlatılır.
Alacağın yalnız bir kısmı dava edilmişse talep, aynı davada bir defaya mahsus olmak üzere tahkikatın sona ermesine kadar artırılabilir.[11] Kanun yoluna başvuru süresi ilamın tebliğinden itibaren işler.[12]
Kusur Oranı Nasıl Belirlenir ve Bilirkişi Raporuna Nasıl İtiraz Edilir?
Mahkeme kusur oranını bilirkişiye sorar. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi bir dosyada, iş güvenliği alanındaki bilirkişilerden oluşan üç kişilik heyetin rapor vermesini istemiştir. Daire, olayla ilgili ceza ve rücu dosyalarının da getirtilmesini aramıştır.[6]
Rapor tebliğ edildiğinde iki haftalık süre işler. Taraflar eksik gördükleri hususların tamamlanmasını, açıklama yapılmasını veya yeni bilirkişi atanmasını isteyebilir.[13] Tebliğ tarihini not etmek bu yüzden önemlidir.
Ceza dosyası ayrı yürür. Hukuk hakimi kusur konusunda karar verirken ceza hakiminin beraat kararıyla bağlı değildir.[14] Ceza hakiminin kusurun değerlendirilmesine ilişkin kararı da hukuk hakimini bağlamaz.[15] Yargıtay yine de kesinleşen ceza kararındaki maddi olay tespitini hukuk hakimi için bağlayıcı sayar.[6]
Zarar görenin payı da tartışılır. Zarar gören zararın doğmasında veya artmasında etkili olmuşsa hakim tazminatı indirebilir ya da tamamen kaldırabilir.[16] Bu bir takdir yetkisidir ve indirim kendiliğinden uygulanmaz.
Asıl İşveren ve Alt İşveren Birlikte Sorumlu Olur mu?
Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle ilgili yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur.[17] Sosyal güvenlik mevzuatında da asıl işveren, işverene yüklenen yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumlu tutulur.[18]
Aynı çalışma alanını birden fazla işveren paylaşıyorsa önlemlerin uygulanmasında iş birliği ve koordinasyon gerekir.[19] İşçi, tazminatın tamamını veya bir kısmını dilerse sorumluların hepsinden, dilerse yalnız birinden isteyebilir.[20]
Sorumlular kendi aralarında kusurlarının ağırlığına göre hesaplaşır. Payından fazlasını ödeyen diğerlerine rücu eder.[21] Bu iç rücuda zamanaşımı, tazminatın tamamının ödendiği ve birlikte sorumlunun öğrenildiği tarihten başlayarak iki yıl, her halde tazminatın tamamının ödendiği tarihten başlayarak on yıldır.[22]
SGK İşverene Hangi Şartlarla Rücu Eder?
SGK iş kazası sonrası geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri, ölümde hak sahiplerine gelir ve cenaze ödeneği sağlar.[23] Bu ödemelerin işverenden istenip istenmeyeceği 5510 sayılı Kanunun 21. maddesine bağlıdır. Madde metni mevzuat.gov.tr adresinde okunabilir.
Rücu için işverenin kastı veya iş güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketi aranır. Kaza bu sebeplerden biriyle olmuşsa Kurum, yapılan veya ileride yapılması gereken ödemeleri ve gelirin başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değerini işverene ödettirir. Tutar, işçinin veya hak sahiplerinin işverenden isteyebileceği tutarla sınırlıdır. İşverenin sorumluluğu belirlenirken kaçınılmazlık ilkesi de dikkate alınır.[24]
Bildirim eksikse ayrı bir sonuç doğar. Kaza süresinde bildirilmezse, bildirim tarihine kadar ödenen geçici iş göremezlik ödeneği işverenden tahsil edilir.[25] Üçüncü kişinin kusuru varsa yapılan veya ileride yapılması gereken ödemeler ile gelirin ilk peşin sermaye değerinin yarısı o kişiye ve varsa onu çalıştıranlara rücu edilir.[26]
Rücu davasını Kurum kendi adına açar. Davalılar işveren ve varsa üçüncü kişilerdir. İşçinin veya yakınlarının tazminat davası bundan ayrıdır. Kurum ödemelerinin tazminattan düşülmesi TBK m.55’e göre değerlendirilir. Madde, kısmen veya tamamen rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemelerinin zarardan veya tazminattan indirilemeyeceğini söyler.[27]
Yargıtay Kusur ve Rücu Hesabında Hangi Ölçüyü Arıyor?
Birinci alıntı işverenin kusur ölçüsünü anlatır. Alıntı, Dairenin genel ilke aktarımıdır. Dosya ise kusur raporları olaya uygun bulunmadığı için bozulmuştur.
“mevzuatta yer alan teknik iş güvenliği kurallarına uyulmaması işverenin kusurlu davranışı olarak kabul edilmelidir”
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E.2024/11201, K.2025/9940, 17.06.2025 (bozma, oybirliği)
Aynı karar, kusurun objektifleştirilmesinin sorumluluğu kusursuz sorumluluğa dönüştürmediğini de belirtir. Yani kusurun varlığı yine aranır.
İkinci alıntı Kurumun rücu davasındaki hesap yöntemidir. Daire önceki bozma ilamındaki ilkeyi yinelemiş ve mahkemenin bu yönteme uymadığı gerekçesiyle hükmü bozmuştur. Alıntı, bozma gerekçesindeki genel ilkeyi aktarır.
“kural olarak, işveren yönünden 1. fıkraya göre gelirin başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değeri ile yargılamada yöntemince hesaplanacak gerçek (maddi) zarar karşılaştırması yapılıp düşük (az) olan tutar esas alınmalı”
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E.2022/10290, K.2022/12946, 24.10.2022 (bozma, oybirliği)
Düşük çıkan tutara kusur oranları uygulanır. İşveren ve üçüncü kişi birlikte davalıysa Daire, 21. maddenin birinci ve dördüncü fıkralarının birlikte uygulanmasını ister.
Tazminat ve Rücu Davasında Zamanaşımı Ne Zaman Başlar?
Süre, dayanılan hukuki sebebe göre değişir. Kanunda aksine hüküm yoksa her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir.[28] Haksız fiil yolunda tazminat istemi, zararı ve yükümlüyü öğrenmeden başlayarak iki yılda, her halde fiilden başlayarak on yılda zamanaşımına uğrar.[29]
Fiil, ceza kanununda daha uzun zamanaşımı öngörülen bir suç oluşturuyorsa o süre uygulanır.[29] Taksirle öldürme ve taksirle yaralama TCK m.85 ve m.89’da düzenlenmiştir.[30] Birden çok sorumluluk sebebi varsa hakim, aksi istenmedikçe zarar görene en elverişli giderim imkanını sağlayan sebebe göre karar verir.[31]
Hangi sürenin uygulanacağı dosyanın özelliğine göre belirlenir. Bu yüzden başvuruyu geciktirmemek gerekir. Kıdem ve ihbar tazminatı gibi fesih alacaklarının beş yıllık süresi ayrı bir kuraldır ve iş kazası tazminatı o listede sayılmaz.[32] Fesih alacaklarındaki süre için kıdem tazminatı faizi ve zamanaşımı yazısına bakılabilir.
Kurumun rücu davasında Yargıtay, sürenin hem zararın hem sorumlunun öğrenildiği tarihten sonra işlemeye başlayacağını belirtmiştir. Zararın öğrenilme günü ödemenin yapıldığı gündür. Sorumlunun öğrenilme günü ise Kurumun yetkili organının onu öğrendiği tarihtir.[33]
Aynı kararda Kurum ceza davasına katılmadığı için ceza zamanaşımı da uygulanmamıştır. Karar üçüncü kişi konumundaki davalıya ilişkindir. İşverene karşı sürenin hesabı ayrıca yapılmalıdır.
Alt İşveren İşçisi, Ölümlü Kaza ve Düşük Bildirilen Ücret Halinde Yol Nasıl Değişir?
Bir alt işveren işçisi, asıl işverenin tesisinde yaralanmıştır. İşçi her iki işvereni davalı gösterebilir. İlk tartışma çoğunlukla asıl işveren-alt işveren ilişkisinin varlığındadır. Yargıtay önündeki bir dosyada anahtar teslim eser sözleşmesi olduğu ve bu yüzden asıl işveren ilişkisinin bulunmadığı savunulmuştur.[6]
Ölümlü kazada yakınlar devreye girer. Cenaze giderleri ve destekten yoksun kalanların kayıpları maddi zarar kalemleridir. Ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi giderleri de bu kalemlere eklenir.[34] Ağır bedensel zarar veya ölümde yakınlara manevi tazminat da verilebilir.[35]
Ölümlü kazalarda hak sahiplerinin tazminatı destekten yoksun kalma tazminatı yazısında ele alınır.
Ücreti SGK’ya düşük bildirilen işçide gelir hesabı etkilenir. Günlük kazanç, prime esas kazançlar toplamının prim ödeme gün sayısına bölünmesiyle bulunur.[36] Bu konu asgari ücretten sigorta gösterilmesi yazısında anlatılır.
Kazadan Sonra Hangi Hareketler Hak Kaybına Yol Açar?
- Olay tutanağını okumadan ve kopyasını almadan imzalamak.
- “Her türlü hak ve alacağımı aldım” yazan belgeyi imzalamak. Geçerlilik şartları ibraname yazısında anlatılır.
- Bilirkişi raporunun tebliğ tarihini not etmemek.
- Kaza anı kayıtlarının korunması için başvurmamak.
- Fesih bildirimini kazayla ilişkisini değerlendirmeden kabul etmek.
Son madde ayrıca anlatılmalıdır. Hastalık ve kaza gibi hallerde işverenin bildirimsiz fesih hakkı, bu hallerin işçinin çalışma süresine göre belirlenen bildirim süresini altı hafta aşmasından sonra doğar.[37] Ayrıntılar için raporlu işçinin işten çıkarılması yazısına bakılabilir.
İşin niteliğinden doğan bir sebeple çalışmak işçinin sağlığı için tehlikeli hale gelmişse işçi de sözleşmeyi bildirim süresini beklemeden feshedebilir.[38] Şartlar işçinin haklı nedenle feshi yazısında yer alır. İş kazasında işverenin sorumluluğu fesih kararından bağımsız olarak değerlendirilir.
İşveren Sorumluluğu Hakkında Sık Sorulan Sorular
İşveren kazada kusurlu değilse sorumlu olur mu?
Yargıtay’a göre işverenin sorumluluğu için kusurun varlığı şarttır. Teknik iş güvenliği kurallarına uyulmaması ise işverenin kusurlu davranışı sayılır. İşveren, nedensellik bağının kesildiğini ispat ederse sorumluluk doğmaz.
İşçinin kusuru varsa tazminat tamamen düşer mi?
Kendiliğinden düşmez. TBK m.52 hakime tazminatı indirme veya kaldırma yetkisi verir. İndirimin ölçüsü bilirkişi raporu ve dosyadaki delillere göre belirlenir.
İş kazası tazminat davasından önce arabulucuya başvurmak gerekir mi?
Hayır. İş kazasından doğan maddi ve manevi tazminat ile bunlara bağlı tespit, itiraz ve rücu davalarında arabuluculuk dava şartı değildir. Aynı dilekçede kıdem tazminatı gibi işçilik alacakları da isteniyorsa o alacaklar için dava şartı aranır.
SGK rücu davasını kime karşı açar?
Kaza işverenin kastı veya iş güvenliği mevzuatına aykırı hareketiyle olmuşsa işverene açar. Üçüncü kişinin kusuru varsa o kişiye ve varsa onu çalıştıranlara da rücu edilir. İşveren yönünden tutar, işçinin işverenden isteyebileceği tutarla sınırlıdır.
Asıl işveren alt işverenin işçisinin kazasından sorumlu mu?
İş Kanunu m.2 ve 5510 sayılı Kanun m.12’ye göre asıl işveren, alt işverenle birlikte sorumludur. İlişkinin varlığı tartışmalıysa mahkeme sözleşmeleri ve işin niteliğini inceler.
Kusur bilirkişi raporuna kaç gün içinde itiraz edilir?
Raporun tebliğinden itibaren iki hafta içinde. Hazırlığın çok zor olduğu hallerde mahkeme bir defaya mahsus ve iki haftayı geçmeyen ek süre verebilir.
Kaynaklar
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.4/1. ↩
- 6331 sayılı Kanun m.4/2. ↩
- 6331 sayılı Kanun m.4/3. ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.417/2. ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.417/3. ↩
- Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E.2024/11201, K.2025/9940, 17.06.2025 (bozma, oybirliği). ↩
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.18. ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.400/2. ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.6/3. ↩
- 7036 sayılı Kanun m.3/3. ↩
- 6100 sayılı Kanun m.109/4. ↩
- 7036 sayılı Kanun m.7/4. ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.281/1. ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.74/1. ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.74/2. ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.52/1. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.2. ↩
- 5510 sayılı Kanun m.12 (alt işverene ilişkin son fıkra). ↩
- 6331 sayılı Kanun m.23/1. ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.163. ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.62. ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.73/1. ↩
- 5510 sayılı Kanun m.16. ↩
- 5510 sayılı Kanun m.21/1. ↩
- 5510 sayılı Kanun m.21/2. ↩
- 5510 sayılı Kanun m.21/4. ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.55/1 (güncel metin). ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.146. ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.72/1. ↩
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.85 ve m.89. ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.60. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu ek m.3. ↩
- Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E.2017/637, K.2018/9296, 13.11.2018 (bozma, oybirliği). ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.53. ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.56/2. ↩
- 5510 sayılı Kanun m.17/1. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.25/I. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.24/I-a. ↩