Salı sabahı işveren çalışma izni belgenizi istedi. İznin süresi geçen ay dolmuş. Akşam elinize bir fesih yazısı verildi. Saat işlemeye başladı ve yabancı işçi hakları bu andan sonra tarihlere bağlı ilerler.
Çalışma izni 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu’na, kalış ve sınır dışı konuları 6458 sayılı Kanun’a, sigortalılık ise 5510 sayılı Kanun’a bağlıdır. İş sözleşmesinin sona ermesi İş Kanunu’nun sürelerine tabidir. Dört ayrı takvim aynı anda işler. Aşağıda bu takvimler sırayla anlatılıyor.
Yabancı Çalışana Fesih Yazısı Verildiğinde İlk Bakılacak Üç Şey Nedir?
Önce izin durumuna, sonra belgeye, en sonda SGK kaydına bakılır. Bu üç kontrol sonraki adımların hepsini belirler.
- Çalışma izninin durumu. İzin geçerli mi, süresi mi dolmuş, hiç alınmamış mı sorusu ilk sıradadır. Kanun, kapsamdaki yabancıların izin olmadan çalışmasını ve çalıştırılmasını yasaklar.[1] Geçici koruma, mülteci statüsü ya da muafiyet gibi ayrı rejimler de bu aşamada ayıklanır.
- Fesih belgesi ve teslim tarihi. İş sözleşmesinin feshi sonucunu doğuracak bildirimler her halde yazılı yapılır.[2] Yazının elinize geçtiği gün, işe iade sürelerinin başlangıcıdır. Tarihi belgeleyin.
- SGK kaydı. İşveren, sigortalıyı sigortalılık başlangıcından önce işe giriş bildirgesiyle Kuruma bildirmekle yükümlüdür.[3] Kayıt yoksa ya da eksikse eksik sigorta bildirimi yazısındaki yollar ve hizmet tespiti gündeme gelir.
Çalışma İzninin Başvuru, Uzatma ve İptal Süreleri Nasıl İşler?
Çalışma izni, yabancıya Türkiye’de çalışma ve ikamet hakkı veren resmi belgedir.[4] Başvuru bilgi ve belgeleri tamsa otuz gün içinde değerlendirilir. Eksik belge varsa değerlendirme ertelenir ve erteleme, mücbir sebep hariç otuz günü aşamaz.[5]
İlk başvuruda izin en çok bir yıl için verilir. Aynı işverende ilk uzatmada en çok iki yıl, sonraki uzatmalarda en çok üç yıla kadar izin düzenlenebilir.[6] Uzatma başvurusu sürenin dolmasına altmış gün kalmasından itibaren ve her durumda süre dolmadan yapılır. Süre dolduktan sonraki uzatma başvuruları reddedilir.[7]
Çalışmanın herhangi bir nedenle sona ermesi, iznin iptal sebeplerinden biridir.[8] İşveren çalışmanın bittiğini on beş gün içinde Bakanlığa bildirmelidir.[9] Fesih bu yüzden yalnız iş hukukunu değil, izin ve kalış durumunu da etkiler. Bakanlığın bu Kanun kapsamındaki kararlarına karşı tebliğden itibaren otuz gün içinde Bakanlığa itiraz edilebilir, itirazın reddi halinde idari yargı yoluna başvurulabilir.[10]
Maddelerin tam metni mevzuat.gov.tr’deki 6735 sayılı Kanun metninde yer alır.
Çalışma İzni, Fesih ve Dava Süreleri Hangi Sırayla İşler?
Aşağıdaki tablo hangi adımın hangi süreye bağlı olduğunu gösterir. Süreler farklı kanunlara dayandığı için ayrı ayrı izlenir.
| Adım | Süre | Kime başvurulur | Dayanak |
|---|---|---|---|
| İzin uzatma başvurusu | Süre dolmadan, son altmış gün içinde | Bakanlık | 6735 m.7/3 |
| İzin ret veya iptaline itiraz | Tebliğden otuz gün | Bakanlık, ret halinde idari yargı | 6735 m.21/2 |
| Çalışmanın bittiğinin bildirimi | On beş gün | İşveren, Bakanlığa | 6735 m.22/1 |
| İdari para cezasının ödenmesi | Tebliğden bir ay | Çalışma ve İş Kurumu il müdürlüğü | 6735 m.23/3-4 |
| İdari para cezasına itiraz | Tebliğden on beş gün | Sulh ceza hakimliği | 5326 m.27 |
| Sınır dışı kararına itiraz | Tebliğden yedi gün | İdare mahkemesi | 6458 m.53/3 |
| İşe iade için arabuluculuk | Fesih tebliğinden bir ay | Arabuluculuk bürosu | 4857 m.20/1 |
| İşe iade davası | Son tutanaktan iki hafta | İş mahkemesi | 4857 m.20/1 |
| İşçilik alacağı davası | Önce arabuluculuk, zamanaşımı beş yıl | Arabuluculuk bürosu, iş mahkemesi | 7036 m.3/1, 4857 ek m.3 |
| Hizmet tespiti | Hizmetin geçtiği yılın sonundan beş yıl | İş mahkemesi | 5510 m.86 |
Zamanaşımı alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar.[11] Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı ve yıllık izin ücretinde süre beş yıldır.[12] Ücret alacağında da süre beştir.[13] İşleyişi kıdem tazminatı faizi ve zamanaşımı yazısında okuyabilirsiniz.
Arabulucuya başvurmadan açılan alacak davası, dava şartı yokluğundan usulden reddedilir.[14] İşe iade talebi de aynı zorunluluğa tabidir. Yurt dışındaki işyerinde çalışan işçinin hakları yurt dışında çalışan işçi yazısında ayrıca anlatılır.
Çalışma İzni Olmayan Yabancı Ücret ve Tazminat İsteyebilir mi?
Yabancı işçinin ücret ve tazminat istemi, işin niteliğine ve dosyadaki belgelere göre değişir. Tek cümlelik bir kural vermek doğru olmaz. Bir görüş Borçlar Kanunu’nun 394. maddesine dayanır. Bu görüşe göre geçersizliği sonradan anlaşılan hizmet sözleşmesi, hizmet ilişkisi ortadan kaldırılıncaya kadar geçerli sözleşmenin sonuçlarını doğurur.[15]
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, 4817 sayılı Kanun dönemine ilişkin bir hizmet tespiti dosyasında Türk vatandaşlarına saklı işlerle diğer işleri ayırdı. İlk gruptaki sözleşmeleri kesin hükümsüz, ikinci gruptakileri farklı değerlendirdi.
“…yabancıların çalışmasında engel bulunmayan işlerde izinsiz çalışan veya çalışma izni bittikten sonra çalışmaya devam eden işçilerle kurulan hizmet sözleşmeleri, çalışma izni zorunluluğu getiren hükümlerin kamu düzenine ilişkin olmamaları nedeniyle, kesin hükümsüz olmazlar.”
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E. 2013/14038, K. 2014/327, 16.01.2014 (bozma, oybirliği)
Bu cümle gerekçedeki ilke aktarımıdır. Hüküm ise eksik inceleme nedeniyle bozmadır. Karar 6735 sayılı Kanun’dan önceki döneme ilişkindir.
Daha yakın tarihli bir dosyada Suriye vatandaşı davacının hizmet tespiti istemi, çalışma izni bulunmadığı gerekçesiyle reddedilmişti. Daire ret kararını oy çokluğuyla onadı ve bir üye karşı oy yazdı.[16] Karşı oy, izin şartının hizmet tespitini engelleyen bir geçerlilik şartı olmadığını savundu. Konu bu nedenle yerleşik bir kural gibi sunulamaz.
Sigortalılık tarafında kanun metni hizmet akdiyle çalışan yabancıları da sigortalı sayar. Mütekabiliyete dayalı sosyal güvenlik sözleşmesi bulunan ülke uyrukluları hariç, bu yabancılar da aynı hükümlere tabidir.[17] Bildirilmeyen çalışma, hizmetlerin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde iş mahkemesinde ilamla ispatlanabilir.[18] İzinsiz çalışmada bu yolun kabul edilip edilmeyeceği ise Yargıtay kararlarında tartışmalıdır.
İşe iade ayrı bir haktır. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, YÖK’ün çalışma izni vermediği yabancı uyruklu bir davacının işe iadesinin mümkün olmadığı gerekçesiyle verilen ret kararını sonuç itibariyle doğru bularak açıklamayla onadı.[19] Bu karar iznin idarece verilmediği somut olaya dayanır. Genel ilke gibi okunmamalıdır. Şartlar için işe iade davası yazısına bakılabilir.
Boşta geçen süre ücreti ve işe başlatmama tazminatı işe iadenin sonuçlarıdır.[20] Kıdem ve ihbar tazminatı ayrı hak kalemleridir ve birbirine karıştırılmaz.
İzinsiz Çalıştırmada İşverene ve Çalışana Hangi Yaptırımlar Uygulanır?
Bu yaptırımlar işçinin alacak haklarından ayrı bir kamu hukuku sonucudur. Denetimi Bakanlık iş müfettişleri, SGK müfettişleri ve sosyal güvenlik denetmenleri yapar.[21]
Çalışma izni olmaksızın çalıştırılan her yabancı için işverene idari para cezası verilir. İzinsiz çalışan yabancıya da ayrı bir ceza öngörülür. Fiillerin tekrarında ceza bir kat artırılır.[22] Tutarlar her dönem güncellenir, bu yazıda rakam verilmemiştir. İşveren ayrıca izinsiz çalışan yabancının konaklama, dönüş ve gerektiğinde sağlık giderlerini karşılamak zorundadır.[23]
Sınır dışı konusu ihtiyatla okunmalıdır. Kanun, izinsiz çalıştığı tespit edilen yabancıların sınır dışı edilmek üzere İçişleri Bakanlığına bildirilmesini ve bu kişiler hakkında sınır dışı etme kararı alınmasını düzenler.[24] Bu otomatik bir sonuç değildir ve 6458 sayılı Kanun’un 55. maddesindeki istisnalar saklıdır. Karar valilikçe ya da Göç İdaresi talimatıyla alınır ve gerekçesiyle tebliğ edilir.[25]
Tebliğden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurulabilir. Yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla, dava süresi içinde ve yargılama sürerken sınır dışı edilmez.[26] Ciddi sağlık sorunu, yaş ya da hamilelik nedeniyle seyahat etmesi riskli görülenler ile mağdur destek sürecinden yararlanan insan ticareti mağdurları gibi yabancılar hakkında karar alınmaz.[27] Metin 6458 sayılı Kanun’un mevzuat.gov.tr sayfasında okunabilir.
Geçici Koruma Kapsamındaki Yabancıların Çalışma Rejimi Nasıldır?
Suriyeli çalışanlar gibi geçici koruma sağlananlar için ayrı bir rejim vardır. Geçici koruma kimlik belgesinin düzenlendiği tarihten altı ay sonra çalışma izni veya muafiyeti için başvurulabilir.[28] Başvuru hakkı il, süre, sektör ve işkolu bakımından sınırlandırılabilir.[29]
İzin veya muafiyet verilmesinde İçişleri Bakanlığının olumlu görüşü aranır. Geçici korumanın sona ermesi halinde verilmiş izinler iptal edilir.[30] Ayrıntılar bu kişilerin çalışma izinlerine ilişkin ayrı yönetmelikte düzenlenir. Dolayısıyla süreler, olağan izinle çalışan bir yabancıdan farklı okunmalıdır.
İzinli, Süresi Dolmuş ve İzinsiz Çalışmada Fesih Sonrası Süreler Nasıl İşler?
Geçerli Çalışma İzni Varken Fesih Gelirse
Bir işçi, otuz ve üzeri işçi çalıştıran işyerinde yedi aydır belirsiz süreli sözleşmeyle çalışıyor. Fesih yazısı teslim edildi. İşe iade için işyeri büyüklüğü, altı aylık kıdem ve sözleşme türü aranır.[31] İşçi tebliğden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurur. Anlaşma olmazsa son tutanaktan itibaren iki hafta içinde dava açılır.[32]
Bildirim şartına uyulmamışsa ihbar tazminatı ayrıca doğar.[33] Tutarları görmek için kıdem tazminatı hesaplama ve ihbar tazminatı hesaplama araçları kullanılabilir. Tavan ve tutarlar her dönem güncellenir.
Çalışma İzni Süresi Dolmuşsa
Çalışma izni sürenin sona ermesiyle geçerliliğini kaybeder.[34] Süre dolduktan sonra yapılan uzatma başvurusu reddedilir. Dolmuş izinle çalışmaya devam edilmişse izinsiz çalışmaya bağlanan yaptırımlar gündeme gelebilir. Bu risk, fesih yazısı geldiğinde ilk kontrol edilen konulardandır.
Hiç Çalışma İzni Alınmamışsa
Bir yabancı işçi aylarca izinsiz ve sigortasız çalışmış, üç aydır maaşını alamamıştır. İşveren ardından işten çıkarmıştır. İlk iş, çalışılan günlerin ve ödemelerin belgelenmesidir. Ücret için maaşı ödenmeyen işçinin başvuru yolları, izin ücreti için yıllık ücretli izin alacağı yazıları incelenebilir.
Sigortasız çalışırken iş kazası geçiren çalışanın başvuru yolları sigortasız çalışırken iş kazası yazısında anlatılır.
Alacaklar için önce arabulucuya başvurulur. Sigorta kaydı yoksa hizmet tespiti ayrıca değerlendirilir. Sınır dışı kararı tebliğ edilirse yedi günlük süre bu işlerin hepsinden önce takip edilir.
Yabancı Çalışan Fesih Sonrasında Hangi Hatalardan Kaçınmalıdır?
Aşağıdaki hatalar süre kaybına ve hak kaybına yol açabilir.
- İzin belgesi, pasaport ve ödeme kayıtlarının kopyasını saklamamak. Çalışmanın ispatı bu kayıtlara dayanır.
- Fesih yazısının teslim tarihini not etmemek. Bir aylık arabulucu başvuru süresi bu tarihten işler.
- İzin uzatmasını son güne bırakmak. Süresi dolduktan sonra yapılan başvuru reddedilir.
- Sınır dışı kararının yedi günlük dava süresini kaçırmak.
- Ödeme belgelerini okumadan imzalamak. İbra sözleşmesinin yazılı olması, sözleşmenin bitiminden en az bir ay sonra yapılması, alacağın türünün ve miktarının açıkça belirtilmesi ve ödemenin banka aracılığıyla noksansız olması gerekir.[35] Ayrıntılar ibraname yazısındadır.
Yabancı İşçi Hakları Hakkında Sık Sorulan Sorular
Çalışma izni olmayan yabancı işçi ücretini isteyebilir mi?
Bir görüşe göre geçersizliği sonradan anlaşılan hizmet sözleşmesi, hizmet ilişkisi sona erinceye kadar geçerli sözleşmenin sonuçlarını doğurur. Hangi alacağın ne ölçüde isteneceği işin niteliğine ve dosyaya göre değişir. Yargıtay kararlarında farklı değerlendirmeler bulunduğu için genelleme yapılmaz.
İzinsiz çalışırken tespit edilen yabancı hemen sınır dışı edilir mi?
Kanun sınır dışı etme kararı alınmasını öngörür ancak bu otomatik bir sonuç değildir ve 6458 sayılı Kanun’un 55. maddesindeki istisnalar saklıdır. Karar gerekçesiyle tebliğ edilir ve tebliğden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurulabilir. Yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla yargılama sürerken sınır dışı edilmez.
Sigorta kaydı olmayan yabancı çalışan ne yapabilir?
Çalışma, hizmetlerin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde iş mahkemesine başvurularak ispatlanabilir. İzin bulunmayan hallerde bu davanın kabul edilip edilmeyeceği Yargıtay kararlarında tartışmalıdır. Dosyadaki belgeler ve tanıklar belirleyici olur.
Geçici koruma kapsamındaki çalışan izin için ne zaman başvurabilir?
Geçici koruma kimlik belgesinin düzenlendiği tarihten altı ay sonra çalışma izni veya muafiyeti için başvurulabilir. Başvuru hakkı il, süre ve sektör bakımından sınırlandırılabilir. İzin verilmesinde İçişleri Bakanlığının olumlu görüşü aranır.
Yabancı uyruklu işçi işe iade davası açabilir mi?
İş Kanunu’nun işe iade şartları işyerinin büyüklüğü, altı aylık kıdem ve belirsiz süreli sözleşmedir. Uyruk ayrı bir şart olarak yazılmamıştır. Çalışma izni sorunu varsa sonucu etkileyebilir. Fesih tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurulur.
Fesihten sonra alacak davası için hangi süreler izlenir?
Önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, yıllık izin ücreti ve ücret alacağında zamanaşımı beş yıldır ve alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar. İşe iade için süreler ayrıdır, bir ay ve iki hafta işler.
Kaynaklar
- 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.6/2 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.109 ↩
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.8/1 ↩
- 6735 sayılı Kanun m.3/1-c ↩
- 6735 sayılı Kanun m.7/7 ve m.7/8 ↩
- 6735 sayılı Kanun m.10/1 ve m.10/2 ↩
- 6735 sayılı Kanun m.7/3 ↩
- 6735 sayılı Kanun m.15/2-ç ↩
- 6735 sayılı Kanun m.22/1 ↩
- 6735 sayılı Kanun m.21/2 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.149/1 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu ek m.3 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.32/son ↩
- 7036 sayılı Kanun m.3/1 ve m.3/2 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.394/3 ↩
- Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E. 2022/5942, K. 2022/7922, 26.05.2022 (onama, oy çokluğu, karşı oy var, yalnız olay özeti olarak kullanıldı) ↩
- 5510 sayılı Kanun m.4/1-a ve m.4/2-c ↩
- 5510 sayılı Kanun m.86 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2017/25857, K. 2018/11095, 21.05.2018 (onama, oybirliği) ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.21 ↩
- 6735 sayılı Kanun m.23/1 ↩
- 6735 sayılı Kanun m.23/5 ve m.23/6 ↩
- 6735 sayılı Kanun m.23/9 ↩
- 6735 sayılı Kanun m.23/8 ve 6458 sayılı Kanun m.54/1-ğ ↩
- 6458 sayılı Kanun m.53/1 ve m.53/2 ↩
- 6458 sayılı Kanun m.53/3 ↩
- 6458 sayılı Kanun m.55/1 ↩
- 6735 sayılı Kanun m.17/1 ↩
- 6735 sayılı Kanun m.17/6 ↩
- 6735 sayılı Kanun m.17/2 ve m.17/5 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.18/1 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.20/1 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.17/4 ↩
- 6735 sayılı Kanun m.15/1 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.420/2 ↩